Mặc dù luôn dẫn đầu cả nước về chỉ số hiệu quả kinh tế tư nhân và tinh thần khởi nghiệp năng động, song cộng đồng doanh nghiệp tư nhân TP.Hồ Chí Minh đang phải đối mặt với nghịch lý: thiếu vắng những tập đoàn lớn đầu đàn và quy mô vốn hóa sụt giảm mạnh. Để không bị tụt hậu, một sự "chuyển trục chiến lược" toàn diện từ cả phía chính quyền lẫn nội tại doanh nghiệp là yêu cầu sống còn...

Mở đầu buổi hội thảo trực tuyến "Bức tranh đa chiều về vị thế của doanh nghiệp tư nhân TP.Hồ Chí Minh", ngày 26/5/2026, các chuyên gia đã thẳng thắn chỉ ra những mâu thuẫn lớn trong bức tranh kinh tế của trung tâm tài chính lớn nhất nước.

BƯỚC CHUYỂN DỊCH MÔ HÌNH: "NHẸ TÀI SẢN, NẶNG TRI THỨC"

Theo Báo cáo kinh tế tư nhân 2025 của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), TP.Hồ Chí Minh tiếp tục dẫn đầu cả nước về hiệu quả điều hành kinh tế tư nhân nhờ quy mô thị trường lớn và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo có chiều sâu. Thành phố cũng là địa phương có tỷ lệ doanh nghiệp tham gia vào chuỗi cung ứng nước ngoài cao nhất Việt Nam.

Tuy nhiên, điều hành hiệu quả không đồng nghĩa với quy mô vượt trội. Ông Huỳnh Thế Du, Thành viên Viện Sáng kiến Việt Nam, người điều phối chương trình, đặt ra câu hỏi lớn: "Xét về tổng thể và quy mô, doanh nghiệp thành phố vẫn đứng số 1. Nhưng tại sao trong nhóm Top 10 doanh nghiệp lớn nhất Việt Nam lại vắng bóng đại diện thành phố? Tại sao giá trị thị trường của doanh nghiệp niêm yết tại TP.Hồ Chí Minh đến cuối năm 2025 chỉ còn chiếm 1/3 cả nước, giảm mạnh so với mức trên 50% của một thập niên trước đây?".

Giải mã cho hiện tượng các doanh nghiệp TP.Hồ Chí Minh "vô hình" trên các bảng xếp hạng doanh thu truyền thống lớn nhất Việt Nam, ông Lê Phụng Hào, Chủ tịch Global AAA Consulting đã đưa ra một góc nhìn mang tính bước ngoặt. Đây không phải là sự suy thoái mà là một sự chuyển dịch bản chất: từ mô hình thâm dụng tài sản sang mô hình thâm dụng tri thức.

"Khi chi phí mặt bằng, quỹ đất và nhân công tại siêu đô thị này tăng cao, các doanh nghiệp năng động của TP.Hồ Chí Minh đã chủ động chọn lối đi thông minh: bỏ bớt cái vỏ cồng kềnh để tập trung vào phần ruột tinh hoa có giá trị gia tăng cao như kinh tế số, Fintech, công nghệ và dịch vụ. Tài sản của họ là thuật toán, dữ liệu khách hàng, năng lực R&D và giá trị thương hiệu", ông Hào nhận định.

Tuy nhiên, mô hình "nhẹ tài sản" này lại đang vấp phải một điểm nghẽn  từ hệ thống tài chính. Theo ông Hào, tại Việt Nam có tới 93,5% các khoản vay bắt buộc phải có tài sản thế chấp là bất động sản. Điều này tạo ra nghịch lý: một doanh nghiệp có thuật toán xuất sắc, dòng tiền cao nhưng không sở hữu đất đai thì không thể vay vốn ngân hàng bằng chất xám. Hệ quả là khi phát triển đến quy mô tầm trung, do đói vốn tín dụng để bứt phá nên nhiều doanh nghiệp tinh hoa đã buộc phải chọn giải pháp "bán mình" cho các quỹ đầu tư nước ngoài.

Ở một góc nhìn khác, ông Đinh Hồng Kỳ, Phó Chủ tịch Hiệp hội Doanh nghiệp TP.Hồ Chí Minh, cho rằng khái niệm "doanh nghiệp TP.Hồ Chí Minh" hay "doanh nghiệp Hà Nội" hiện nay chỉ mang tính tương đối. Trong bối cảnh kinh tế thị trường, các tập đoàn lớn đều hoạt động trên quy mô toàn quốc, sở hữu nhà máy ở nhiều tỉnh thành. Nhiều tổng công ty lớn đăng ký trụ sở hoặc nộp thuế ở nơi khác, nhưng thực tế bộ máy lãnh đạo tối cao và các quyết định điều hành chiến lược cốt lõi vẫn đang đặt tại TP.Hồ Chí Minh.

Dù vậy, ông Kỳ cũng thừa nhận thực trạng trăn trở hệ sinh thái doanh nghiệp nhỏ và vừa (SME) và startup của thành phố vô cùng năng động, nhưng khả năng mở rộng quy mô lại rất yếu. Có những doanh nghiệp tư nhân lâu năm, tuổi đời 30-40 năm trên địa bàn, nhưng mức độ mở rộng quy mô trong những năm qua là rất thấp do chi phí đất đai, logistics cao và sự liên kết chuỗi giá trị còn lỏng lẻo.

Khi bàn sâu về việc xây dựng chiến lược, ông Kỳ nhận định doanh nghiệp hiện nay đang phải gồng mình gánh chịu những áp lực rất lớn từ cả bên ngoài lẫn bên trong. Từ những bất ổn địa chính trị toàn cầu, chi phí logistics tăng vọt đến áp lực chuyển đổi xanh, hàng rào thuế carbon và sự thay đổi của công nghệ tính bằng giờ.

Bên trong nền kinh tế, khó khăn lớn nhất của doanh nghiệp SME hiện nay là tình trạng sụt giảm đơn hàng và thiếu vốn. Báo cáo của VCCI cũng chỉ ra tỷ lệ doanh nghiệp chật vật tìm kiếm khách hàng đã tăng mạnh từ 45,3% những năm trước lên hơn 60%.

"CHUYỂN TRỤC CHIẾN LƯỢC" ĐỂ BỨT PHÁ

Để khơi thông nguồn lực, đưa kinh tế tư nhân TP.Hồ Chí Minh vươn tầm khu vực và thế giới, các diễn giả thống nhất rằng đã đến lúc cần một cuộc cải cách thực chất và mạnh mẽ từ hai phía là chính quyền và doanh nghiệp.

Về phía chính quyền, ông Đỗ Thiên Anh Tuấn, Giảng viên Trường Chính sách công và Quản lý Fulbright, nhấn mạnh: Thành phố cần cụ thể hóa nội hàm của từ "đồng hành". Đánh giá sự đồng hành không phải qua những buổi cà phê tâm sự rồi ai về nhà nấy, mà chính quyền phải thực sự xắn tay áo giải quyết từng nút thắt, điểm nghẽn pháp lý cho từng dự án, từng doanh nghiệp. Phải lấy số lượng khó khăn được tháo gỡ làm thước đo hiệu quả điều hành. Đồng thời, bản thân doanh nghiệp cũng cần xóa bỏ tư duy thân hữu, tìm kiếm đặc quyền để xây dựng mô hình phát triển dựa trên năng lực tự thân nội tại.

Về phía nội tại doanh nghiệp, ông Kỳ đưa ra thông điệp về việc chuyển trục chiến lược: Chuyển từ việc tích lũy quy mô cơ học trước đây sang mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất và đổi mới sáng tạo thực chất.

Ông Kỳ đề xuất 3 hành động cụ thể cho các cấu trúc kinh doanh tư nhân, bao gồm: Nâng cấp tư bản quản trị và chuẩn hóa các thiết chế quản lý đối với mô hình doanh nghiệp gia đình; Chủ động, quyết liệt thực hiện chuyển đổi số và chuyển đổi xanh một cách thực chất; Nâng cao năng lực hấp thụ công nghệ và chủ động kết nối, tham gia sâu vào các chuỗi giá trị toàn cầu.

"Tinh thần hào sảng, linh hoạt của người Nam Bộ luôn là thế mạnh cốt lõi của doanh nghiệp thành phố. Tuy nhiên, nếu so với các đô thị trung tâm trong khu vực như Singapore, Kuala Lumpur hay Bangkok, hạ tầng kỹ thuật, hạ tầng xã hội và năng lực phục vụ của bộ máy hành chính TP.Hồ Chí Minh vẫn còn khoảng cách lớn cần cải thiện", ông Du đánh giá; đồng thời nhấn mạnh rằng chỉ khi chính quyền thành phố thực sự trở thành bệ đỡ thể chế vững chắc và doanh nghiệp quyết tâm tự cải cách toàn diện, "đầu tàu" kinh tế TP.Hồ Chí Minh mới có thể sản sinh ra những tập đoàn đủ tầm vóc cạnh tranh sòng phẳng trên sân chơi toàn cầu.