Euroclear trong cuộc tranh cãi về tài sản bị đóng băng của Nga

Có trụ sở tại Brussels, Euroclear xử lý các giao dịch trị giá hơn 1.100 nghìn tỷ euro mỗi năm. Euroclear là tổ chức lưu ký chứng khoán vận hành một phần hạ tầng cốt lõi của hệ thống tài chính quốc tế - vừa thực hiện thanh toán các giao dịch xuyên biên giới, vừa lưu ký 42,5 nghìn tỷ euro tài sản, từ trái phiếu doanh nghiệp và trái phiếu chính phủ đến cổ phiếu và sản phẩm phái sinh.

Tuy nhiên, khoảng 185 tỷ euro tài sản dự trữ của Ngân hàng Trung ương Nga (CBR) lưu ký tại Euroclear đang bị phong tỏa do lệnh trừng phạt của Liên minh châu Âu (EU) đối với Nga, được áp dụng sau khi Tổng thống Vladimir Putin phát động chiến dịch quân sự đặc biệt tại Ukraine năm 2022.

TÌNH HUỐNG CHƯA TỪNG CÓ

"Ngay khi các lệnh trừng phạt được áp đặt, chúng tôi đã biết tác động của việc này sẽ rất lớn. Chúng tôi gần như lập tức hình dung được mức độ khó khăn", bà Lieve Mostrey, cựu CEO của Euroclear, chia sẻ với tờ báo Financial Times vào năm ngoái.

Việc EU không thể triển khai kế hoạch dùng tiền mặt từ tài sản Nga bị phong tỏa để bảo đảm cho một khoản vay hỗ trợ Ukraine đã kéo Euroclear - cùng đối thủ Clearstream có trụ sở tại Luxembourg - vào cuộc tranh cãi xoay quanh câu hỏi về nguồn lực tài trợ cho Kiev.

Hiện tại, khoảng 210 tỷ euro tài sản nhà nước của Nga đang bị phong tỏa tại EU, bên cạnh hàng chục tỷ euro tài sản tư nhân của các tài phiệt và những cá nhân Nga chịu lệnh trừng phạt của phương Tây. Euroclear là tổ chức nắm giữ phần lớn số tài sản này.

Vào đầu tháng 12, EU quyết định tiếp tục phong tỏa tài sản Nga vô thời hạn, trong khuôn khổ đề xuất dùng chúng để bảo đảm cho khoản vay 90 tỷ euro hỗ trợ Ukraine trong 2 năm tới. Đây là bước đi chưa từng có, vì động thái này kéo Euroclear ra khỏi vai trò lưu ký trung lập vốn có.

Tuy nhiên, kế hoạch này đổ vỡ hồi đầu tháng do các nhà lãnh đạo EU không thể thống nhất về các bảo đảm vô điều kiện mà Bỉ yêu cầu nhằm bảo vệ thanh khoản của Euroclear và giảm rủi ro pháp lý.

Một số chuyên gia cảnh báo việc can thiệp vào hạ tầng tài chính châu Âu có thể khiến các quốc gia và ngân hàng trên thế giới quay lưng với hệ thống này. Đầu tháng 12, hãng xếp hạng tín nhiệm Fitch cũng phát tín hiệu có thể hạ bậc tín nhiệm Euroclear - tổ chức lâu nay được xem là một trong những định chế tài chính vững chắc nhất thế giới - do rủi ro thanh khoản tiềm tàng liên quan kế hoạch trên của EU.

"Một số nước như Trung Quốc, Nga có thể sẽ không muốn rơi vào tình thế bị gây sức ép vì tài sản nhà nước bị tịch thu hoặc bị đem ra sử dụng. Điều này sẽ gây phân mảnh hệ thống tài chính", một người trực tiếp tham gia các cuộc thảo luận về khối tài sản Nga bị đóng băng, nói với Financial Times.

"KÉT SẮT SỐ" CỦA THỊ TRƯỜNG TÀI CHÍNH

Các tổ chức lưu ký chứng khoán hoạt động như một “két sắt số” của thị trường tài chính. Họ lưu giữ nhiều loại tài sản, từ trái phiếu chính phủ, trái phiếu doanh nghiệp đến cổ phiếu, sản phẩm phái sinh và các chứng khoán khác, đồng thời ghi nhận mọi thay đổi về quyền sở hữu khi tài sản được mua bán hoặc cho vay để phục vụ thanh toán giao dịch.

Vốn hoạt động kín tiếng, các tổ chức này nằm ở tầng sâu của hệ thống tài chính toàn cầu, đảm nhiệm những chức năng kỹ thuật và trung lập, tách biệt khỏi các căng thẳng địa chính trị.

"Đây là một thế giới rất khác so với thế giới giao dịch và kinh doanh. Các tổ chức này có thể hoạt động hoàn toàn kín tiếng - cho tới khi xảy ra biến cố”, ông Peter Norman, cựu nhà báo của Financial Times và là tác giả cuốn Plumbers and Visionaries - sách viết về các tổ chức lưu ký chứng khoán, cho biết.

Euroclear do ngân hàng đầu tư Mỹ Morgan Guaranty - được tách ra từ JPMorgan - thành lập vào năm năm 1968 nhằm giải quyết tình trạng ùn tắc hồ sơ và các rắc rối kế toán nảy sinh trong bối cảnh giao dịch chứng khoán bùng nổ. Khi đó, chứng chỉ trái phiếu vẫn phải giao nhận trực tiếp sau mỗi giao dịch, còn chi phí liên lạc rất đắt đỏ.

Euroclear và Clearstream - công ty ra đời năm 1970 tại Luxembourg - bắt đầu lưu ký chứng khoán cho khách hàng và ghi nhận thay đổi quyền sở hữu, trong khi chứng khoán vẫn được giữ an toàn trong “kho lưu trữ” của họ - theo cách nói của ông Norman. Cách làm này giúp việc thanh toán giao dịch diễn ra trơn tru hơn và giảm rủi ro sau giao dịch.

Euroclear và Clearstream phát triển cùng đà mở rộng của thị trường trái phiếu quốc tế (eurobond) trong thập niên 1970. Eurobond là trái phiếu định danh bằng một đồng tiền nhưng phát hành ở nước ngoài, nhờ vậy doanh nghiệp và chính phủ có thêm kênh huy động vốn xuyên biên giới, bằng nhiều đồng tiền khác nhau.

Các biện pháp trừng phạt đã làm nổi bật tầm quan trọng của hai công ty này, đồng thời cho thấy vai trò cầu nối giữa dòng vốn phương Tây và các thị trường ngoài phương Tây. Vì vậy, cách thức hai doanh nghiệp này quản lý tài sản lưu ký, xử lý dòng tiền phát sinh từ tài sản bị phong tỏa và kiểm soát rủi ro pháp lý, thanh khoản cũng bị đưa lên bàn soi xét.

BÀI TOÁN KHÓ

Những năm qua, bảng cân đối kế toán của Euroclear ngày càng phình to, từ mức bình quân khoảng 30 tỷ euro trước khi chiến sự bùng nổ ở Ukraine lên 227 tỷ euro vào cuối tháng 9/2025. Trong đó, khoảng 193 tỷ euro là tài sản Nga bị phong tỏa, gồm tài sản nhà nước và tài sản tư nhân.

“Vì sao đây lại là điều chưa từng có? Rõ ràng là vì quy mô và tầm quan trọng của danh mục tài sản bị trừng phạt. Liên hợp quốc (UN) trước đây cũng từng áp trừng phạt, nhưng các danh mục chịu tác động khi đó nhỏ hơn rất nhiều”, bà Mostrey chỉ ra.

Euroclear - công ty có cổ đông gồm các quỹ ngoại hối của Trung Quốc và Singapore, cùng Chính phủ Bỉ và các ngân hàng, nhà đầu tư sử dụng dịch vụ - ghi nhận lợi nhuận kỷ lục nhờ đem phần tiền mặt liên quan tài sản Nga bị phong tỏa đi tái đầu tư.

Euroclear cho vay lượng tiền mặt này trên thị trường tiền tệ ngắn hạn hoặc qua đêm để giảm rủi ro, rồi giữ lại phần lãi thu được. Theo đó, công ty thu về lãi từ tài sản Nga khoảng 3,8 tỷ euro trong 9 tháng đầu năm 2025.

Một phần lớn lợi nhuận này đang được dùng để tài trợ cho khoản vay 50 tỷ USD của Nhóm 7 nước công nghiệp phát triển (G7) dành cho Ukraine. Tuy nhiên, trong 9 tháng đầu năm nay, Euroclear vẫn thu về lợi nhuận ròng 232 triệu euro từ các tài sản Nga bị phong tỏa, chiếm hơn 1/4 tổng lợi nhuận 882 triệu euro.

Với Clearstream, công ty cho biết đang nắm giữ tài sản tư nhân Nga bị phong tỏa ở mức “vài tỷ euro”, còn tài sản nhà nước của Nga chỉ dưới 10.000 euro. Clearstream không công bố lợi nhuận phát sinh từ các khoản này.

Clearstream thuộc sở hữu của tập đoàn sở giao dịch chứng khoán Đức Deutsche Boerse. Sau khi Nga sáp nhập Crimea năm 2014, công ty này giảm mức độ liên quan tới Nga và chuyển trọng tâm sang Ukraine - trái với Euroclear, vốn tăng cường quan hệ với thị trường Nga trong thập niên trước khi xung đột ở Ukraine nổ ra năm 2022.

Theo ông Nicolas Veron, nhà nghiên cứu tại tổ chức Bruegel, động thái trên giúp Clearstream đứng ngoài các cuộc thảo luận về việc sử dụng tài sản nhà nước của Nga, trong khi Euroclear rơi vào thế khó.

Dù vậy, cả hai tổ chức vẫn phải giải bài toán khó về việc xử lý số tài sản bị phong tỏa, đồng thời đối mặt với nguy cơ bị Nga trả đũa.