Dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) tiếp tục đóng vai trò quan trọng trong tăng trưởng kinh tế Việt Nam, đặc biệt trong các ngành sản xuất công nghiệp, công nghệ cao và dịch vụ hiện đại. Tuy nhiên, cùng với những cơ hội về việc làm và chuyển giao công nghệ, làn sóng FDI cũng đang đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với chất lượng nguồn nhân lực.

Thực tế cho thấy, trong khi các doanh nghiệp FDI không ngừng mở rộng hoạt động, thị trường lao động Việt Nam lại đang đối mặt với khoảng cách đáng kể giữa nhu cầu nhân lực chất lượng cao và khả năng đáp ứng của hệ thống đào tạo.

Doanh nghiệp FDI gia tăng nhu cầu lao động kỹ năng cao

Theo báo cáo của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO), Việt Nam là một trong những nền kinh tế có tốc độ tăng trưởng việc làm trong khu vực Đông Nam Á; nhưng tỷ lệ lao động có kỹ năng cao vẫn còn hạn chế so với yêu cầu của các ngành công nghiệp mới. Điều này khiến nhiều doanh nghiệp FDI gặp khó khăn trong tuyển dụng các vị trí kỹ thuật, quản lý và chuyên gia.

Những năm gần đây, cơ cấu đầu tư nước ngoài vào Việt Nam có sự thay đổi rõ rệt. Nếu như giai đoạn trước, các dự án FDI chủ yếu tập trung vào các ngành thâm dụng lao động như dệt may, da giày hay lắp ráp điện tử, thì hiện nay xu hướng đầu tư đang chuyển mạnh sang các lĩnh vực công nghệ cao, sản xuất thông minh và công nghiệp bán dẫn.

Sự chuyển dịch này kéo theo nhu cầu lớn về lực lượng lao động có trình độ chuyên môn cao, đặc biệt là các ngành kỹ thuật, công nghệ thông tin, tự động hóa và quản lý chuỗi cung ứng.

Theo số liệu của Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội (nay là Bộ Nội vụ), khu vực doanh nghiệp FDI hiện tạo việc làm cho hàng triệu lao động tại Việt Nam. Tuy nhiên, các vị trí kỹ thuật cao và quản lý trung cấp vẫn thường xuyên thiếu hụt nhân lực.

Nhiều tập đoàn đa quốc gia cho biết, khi triển khai các dự án sản xuất công nghệ cao tại Việt Nam, họ phải mất nhiều thời gian đào tạo lại lực lượng lao động địa phương. Trong một số trường hợp, doanh nghiệp buộc phải đưa chuyên gia nước ngoài sang làm việc trong giai đoạn đầu để bảo đảm vận hành dây chuyền sản xuất.

Theo nhận định của ông Nguyễn Đình Cung - nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quản lý kinh tế Trung ương - thì “Việt Nam đang bước vào giai đoạn cạnh tranh thu hút FDI chất lượng cao. Khi các dự án công nghệ cao gia tăng, yêu cầu đối với nguồn nhân lực cũng tăng theo, nếu không chuẩn bị kịp sẽ trở thành điểm nghẽn”.

Bên cạnh đó, quá trình tự động hóa và chuyển đổi số trong doanh nghiệp FDI cũng đang làm thay đổi cấu trúc việc làm. Nhiều công việc lao động giản đơn có xu hướng giảm dần, trong khi nhu cầu về kỹ sư, chuyên viên phân tích dữ liệu, chuyên gia vận hành hệ thống tự động ngày càng tăng.

Điều này đặt ra bài toán không nhỏ đối với hệ thống đào tạo nghề và giáo dục đại học trong nước.

Khoảng cách giữa đào tạo và nhu cầu thị trường

Một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là khoảng cách giữa chương trình đào tạo và nhu cầu thực tế của doanh nghiệp.

Theo đánh giá của Ngân hàng Thế giới (WB), tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng cấp hoặc chứng chỉ tại Việt Nam vẫn thấp hơn nhiều quốc gia trong khu vực. Ngoài ra, kỹ năng mềm, ngoại ngữ và khả năng thích ứng công nghệ của lực lượng lao động cũng chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu của doanh nghiệp quốc tế.

Thực tế này khiến nhiều doanh nghiệp FDI phải chủ động xây dựng các chương trình đào tạo nội bộ hoặc hợp tác trực tiếp với các trường đại học và cơ sở đào tạo nghề để chuẩn bị nguồn nhân lực.

Một số mô hình hợp tác đào tạo giữa doanh nghiệp và trường học đã bắt đầu hình thành tại các trung tâm công nghiệp lớn như TP.Hồ Chí Minh, Đồng Nai, Bắc Ninh hay Hải Phòng. Trong các chương trình này, sinh viên được tham gia thực tập tại doanh nghiệp ngay từ khi còn học, qua đó rút ngắn khoảng cách giữa đào tạo và thực tiễn sản xuất.

Ông Trần Đình Thiên - nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam - nhận định, nếu Việt Nam muốn thu hút các dự án FDI công nghệ cao, thì cải thiện chất lượng nguồn nhân lực phải được coi là ưu tiên hàng đầu.

Ngoài yếu tố đào tạo, môi trường làm việc và chính sách thu hút nhân tài cũng ngày càng trở nên quan trọng. Nhiều chuyên gia cho rằng Việt Nam cần có các cơ chế linh hoạt hơn trong việc thu hút chuyên gia quốc tế, đồng thời tạo điều kiện để lao động kỹ thuật cao trong nước phát triển lâu dài.

Trong bối cảnh cạnh tranh thu hút đầu tư giữa các quốc gia ngày càng gay gắt, nguồn nhân lực chất lượng cao đang trở thành yếu tố quyết định. Đối với Việt Nam, việc tận dụng làn sóng FDI để nâng cấp trình độ lao động không chỉ là yêu cầu trước mắt, mà còn là bước đi quan trọng để chuyển đổi mô hình tăng trưởng trong thập niên tới.