Hiện thực hóa vai trò “sếu đầu đàn” của kinh tế nhà nước: Từ Nghị quyết đến hành động

Tuy nhiên, để đưa Nghị quyết vào cuộc sống, bài toán về cơ chế quản trị, sự phân định rạch ròi giữa nhiệm vụ công ích và kinh doanh, hay cơ chế bảo vệ cán bộ “dám nghĩ dám làm”… vẫn cần có lời giải.

Đây là thông điệp được nhấn mạnh tại tọa đàm “Để kinh tế Nhà nước dẫn dắt, mở đường trong kỷ nguyên mới” do Báo Tiền Phong tổ chức, với sự tham dự của đại diện Bộ Tài chính, Bộ Xây dựng, các chuyên gia kinh tế và lãnh đạo các tập đoàn kinh tế lớn như EVN, SCIC, VEC, VNR.

HẠCH TOÁN SÒNG PHẲNG THEO CƠ CHẾ THỊ TRƯỜNG

Nghị quyết 79 được ban hành, không chỉ tái khẳng định vai trò chủ đạo của kinh tế Nhà nước mà còn đặt ra yêu cầu cấp thiết: kinh tế Nhà nước phải trở thành công cụ điều tiết vĩ mô, đảm bảo các cân đối lớn và kiến tạo không gian tăng trưởng mới.

TS. Nguyễn Như Quỳnh, Viện trưởng Viện Chiến lược và Chính sách kinh tế (Bộ Tài chính), nhận định điểm “đột phá” của Nghị quyết nằm ở cách tiếp cận nguồn lực. “Nguồn lực nhà nước được yêu cầu hạch toán đầy đủ, vận hành theo nguyên tắc thị trường, nhưng vẫn bảo đảm mục tiêu kinh tế - xã hội, quốc phòng, an ninh”, ông Quỳnh nhấn mạnh.

Điều này đồng nghĩa với việc chấm dứt cơ chế không rõ ràng giữa nhiệm vụ chính trị và hoạt động kinh doanh – một “điểm nghẽn” tồn tại nhiều năm qua khiến bức tranh tài chính của nhiều doanh nghiệp Nhà nước bị méo mó.

Cụ thể hơn, ông Doãn Thanh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Phát triển Doanh nghiệp Nhà nước (Bộ Tài chính) chỉ rõ nguyên tắc chấm dứt tình trạng “bù chéo”. Theo đó, các hoạt động kinh doanh thuần túy phải cạnh tranh sòng phẳng, tự chịu trách nhiệm về lời lỗ. Ngược lại, với các nhiệm vụ công ích hoặc an ninh quốc phòng, Nhà nước sẽ thực hiện cơ chế đặt hàng, đấu thầu và cấp đủ chi phí (bao gồm cả lợi nhuận định mức). Sự rạch ròi này không chỉ giúp minh bạch hóa sức khỏe tài chính của doanh nghiệp mà còn tạo ra một sân chơi công bằng hơn với khu vực tư nhân.

Đáng chú ý, Nghị quyết 79 đặt ra những con số mục tiêu đầy tham vọng: Đến năm 2030, phấn đấu có 1-3 doanh nghiệp Nhà nước lọt Top 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới; con số này là 5 doanh nghiệp vào năm 2045.

Để hiện thực hóa giấc mơ này, nguồn lực quốc gia sẽ được tập trung vào các lĩnh vực “then chốt của then chốt”, những ngành đóng vai trò “mạch máu” (như năng lượng, tài chính - ngân hàng, logistics) và những ngành mở đường cho tương lai (như công nghiệp bán dẫn, hạ tầng số, công nghiệp vũ trụ, khai thác khoáng sản chiến lược).

Lúc này, vai trò của doanh nghiệp Nhà nước chính là nguồn “vốn mồi”, kích hoạt và dẫn dắt dòng vốn xã hội tham gia vào các lĩnh vực rủi ro cao hoặc cần vốn lớn mà tư nhân chưa đủ lực đảm đương.

PHÂN ĐỊNH “SÂN CHƠI” VỚI KHU VỰC TƯ NHÂN

Nói rõ hơn về mối quan hệ giữa kinh tế Nhà nước và kinh tế tư nhân, ông Vũ Ngọc Anh, Vụ trưởng Vụ Quản lý doanh nghiệp (Bộ Xây dựng), dẫn chứng thực tiễn ngành xây dựng đã chứng minh hiệu quả của tư duy “những gì không phải trọng yếu thì để tư nhân làm”.

Việc Bộ Xây dựng mạnh dạn thoái vốn tại các tổng công ty lớn như Sông Đà, Lilama, đã tạo dư địa cho các tập đoàn tư nhân vươn lên làm chủ các dự án cao tốc, sân bay trọng điểm. Ngược lại, vốn Nhà nước sẽ được tái đầu tư vào các lĩnh vực an sinh xã hội mà thị trường ít mặn mà, điển hình như việc giao Tổng công ty HUD tiên phong thực hiện mục tiêu 1 triệu căn nhà ở xã hội để bình ổn thị trường.

Đồng tình với quan điểm này, GS.TS. Hoàng Văn Cường, Ủy viên Ủy ban Tài chính - Ngân sách Quốc hội, khẳng định đây không phải là cuộc chơi “ai thắng - ai thua”. GS. Cường kiến nghị Nhà nước cần đóng vai trò “trọng tài” phân định sân chơi rõ ràng. “Một số lĩnh vực chủ chốt liên quan đến an ninh quốc gia như quản lý bay, hàng hải thì Nhà nước nắm giữ. Nhưng các lĩnh vực khác như năng lượng, cả tư nhân cũng tham gia được thì cần cơ chế hợp tác, phân công lại”, ông Cường phân tích. Sự cộng hưởng giữa sức mạnh dẫn dắt của Nhà nước và sự linh hoạt của tư nhân chính là chìa khóa cho sự thịnh vượng chung.

Từ câu chuyện thực tế của doanh nghiệp, ông Lê Quang Vũ, Ủy viên HĐTV Tổng Công ty Đầu tư phát triển đường cao tốc Việt Nam (VEC), cho rằng khi được cởi trói về cơ chế, doanh nghiệp Nhà nước hoàn toàn có thể bứt phá. Chia sẻ  về giai đoạn “tắc nghẽn” 2021-2022 khi vốn điều lệ chỉ dưới 1.000 tỷ đồng trên khối tài sản hơn 100.000 tỷ đồng khiến VEC tê liệt trong đầu tư, ông Huy cho biết bước ngoặt đã đến khi Quốc hội quyết nghị tăng vốn điều lệ lên gần 40.000 tỷ đồng. Kết quả là ngay đầu năm 2025, VEC đã đồng loạt khởi động 3 đại dự án mở rộng cao tốc.

Ở một góc độ khác, Tổng Công ty Đầu tư và Kinh doanh vốn Nhà nước (SCIC) đang đứng trước cuộc tái định vị lịch sử. Ông Lê Thanh Tuấn, Phó Tổng Giám đốc SCIC, cho biết sau 20 năm hoạt động với khoản nộp ngân sách gấp 3 lần vốn ban đầu, SCIC đang hướng tới mô hình Quỹ đầu tư Chính phủ (Sovereign Wealth Fund) tương tự như Temasek của Singapore. Theo đó, SCIC sẽ không chỉ là nơi giữ vốn mà sẽ chuyển sang đầu tư chủ động vào các lĩnh vực công nghệ, đổi mới sáng tạo, thậm chí tham gia vào các quỹ đầu tư mạo hiểm để tạo sức lan tỏa cho nền kinh tế. Ông Tuấn cũng đề xuất thay đổi thước đo đánh giá hiệu quả: Thay vì chỉ nhìn vào doanh thu hàng năm, cần đánh giá dựa trên sự gia tăng giá trị tài sản ròng theo thời gian – tư duy chuẩn mực của các quỹ đầu tư quốc tế.

CẦN CƠ CHẾ CHO PHÉP SÁNG TẠO

Cuối cùng, theo GS.TS Hoàng Văn Cường, dù cơ chế có thoáng đến đâu, yếu tố quyết định thành bại cuối cùng vẫn là con người. Vị chuyên gia thẳng thắn chỉ ra rằng nhiều cán bộ hiện nay vẫn còn tâm lý e ngại, sợ sai, sợ trách nhiệm. “Chúng ta quy định cán bộ chỉ được làm những gì pháp luật cho phép, nhưng muốn sáng tạo thì phải làm những việc chưa ai làm”, ông Cường trăn trở.

Từ đó, ông đề xuất một cơ chế cho phép cán bộ quản lý doanh nghiệp Nhà nước được quyền “nghĩ khác, làm khác” quy trình thông thường, miễn là báo cáo công khai, minh bạch bằng văn bản trước khi thực hiện và không có động cơ vụ lợi. Đây chính là “lá chắn” cần thiết để bảo vệ những người thuyền trưởng dám đương đầu với sóng gió thương trường.

TS. Nguyễn Như Quỳnh cũng bổ sung, bên cạnh cơ chế bảo vệ, cần có chính sách đãi ngộ tương xứng. Một môi trường làm việc chuyên nghiệp và mức thu nhập cạnh tranh mới là yếu tố bền vững để thu hút nhân tài, đặc biệt là các chuyên gia trong lĩnh vực công nghệ cao, quản trị tài chính quốc tế về làm việc cho khu vực công.