Động thái này có thể giúp Tehran chính thức hóa vai trò kiểm soát hoạt động tại một trong những tuyến hàng hải quan trọng nhất thế giới.
“Iran và Oman phải huy động toàn bộ nguồn lực, vừa để cung cấp
dịch vụ an ninh, vừa để quản lý hoạt động hàng hải theo cách phù hợp nhất”, Đại
sứ Iran tại Pháp Mohammad Amin-Nejad nói trong cuộc trả lời phỏng vấn Bloomberg
tại Paris hôm thứ Tư (20/5).
Theo ông Amin-Nejad, việc cung cấp dịch vụ an ninh và quản
lý hoạt động hàng hải qua eo biển sẽ kéo theo chi phí, nên các bên hưởng lợi từ
tuyến lưu thông này cũng cần chia sẻ phần đóng góp. Ông đồng thời khẳng định cơ
chế thu phí sẽ được triển khai minh bạch.
“Nếu các bên muốn tình hình hiện nay được cải thiện, cần tìm
ra một giải pháp xử lý nguyên nhân gốc rễ của vấn đề”, ông Amin-Nejad nói.
Khi được hỏi về kế hoạch thảo luận trên của Iran và Oman, Tổng
thống Mỹ Donald Trump đã phản đối đề xuất áp phí đối với tàu thuyền đi qua eo biển
Hormuz.
“Mỹ muốn eo biển này được mở, được tự do lưu thông và không
bị thu phí”, ông Trump nói với báo chí tại Nhà Trắng ngày thứ Năm (21/5) khi được
hỏi về đề xuất của Iran.
Eo biển Hormuz nằm giữa Iran ở phía Bắc và Oman ở phía Nam,
nối Vịnh Ba Tư với Ấn Độ Dương. Trong điều kiện bình thường, đây là tuyến vận tải
giữ vai trò then chốt đối với thị trường năng lượng toàn cầu, với khoảng 1/5
nguồn cung dầu mỏ và khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) toàn cầu đi qua mỗi ngày, cùng
nhiều hàng hóa khác như nhôm và phân bón.
Kể từ cuối tháng 2, khi Mỹ và Israel mở chiến dịch không
kích nhằm vào Iran, hoạt động hàng hải qua eo biển Hormuz gần như tê liệt.
Tehran đáp trả bằng loạt vụ phóng tên lửa nhằm vào các đồng minh Arab của
Washington tại Vịnh Ba Tư, đẩy khu vực này vào khủng hoảng an ninh nghiêm trọng.
Hiện chỉ một số ít tàu đi qua được eo biển Hormuz do Iran siết
chặt kiểm soát hoạt động hàng hải tại khu vực này, trong khi hải quân Mỹ đã
phong tỏa các cảng của Iran từ ngày 13/4. Tình trạng gián đoạn kéo dài trên tuyến
hàng hải trọng yếu này khiến giá năng lượng tăng vọt, đồng thời gây sức ép lên
thị trường trái phiếu chính phủ toàn cầu, khi nhà đầu tư lo ngại lạm phát tiếp
tục leo thang.
Ông Amin-Nejad khẳng định hoạt động lưu thông qua eo biển
Hormuz chưa bị gián đoạn hoàn toàn. Iran cũng tuyên bố, dù chưa đưa ra bằng chứng,
rằng 26 tàu chở dầu và tàu hàng đã đi qua eo biển từ trong hai ngày 19-20/5 với
sự hỗ trợ của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC).
Nếu chính xác, đây là lưu lượng tàu cao bất thường so với những
tuần gần đây. Tuy nhiên, con số này vẫn thấp hơn rất nhiều so với trước chiến sự,
khi khoảng 135 tàu đi qua eo biển Hormuz mỗi ngày.
Ông Amin-Nejad cho rằng chi phí bảo hiểm tăng quá cao là
nguyên nhân chính khiến lưu lượng tàu qua eo biển Hormuz giảm mạnh. Tuy nhiên,
theo các hãng vận tải biển, mối lo lớn nhất không nằm ở chi phí bảo hiểm, mà là
rủi ro tàu bị tấn công bằng tên lửa, máy bay không người lái hoặc va phải thủy
lôi. Hầu hết các hãng cho biết sẽ không đưa tàu qua eo biển này cho đến khi chiến
sự kết thúc.
Hôm 8/4, Iran và Mỹ đã nhất trí ngừng bắn nhưng thỏa thuận
này vẫn đứng trước nhiều rủi ro. Hai bên hiện đang trao đổi thông điệp thông
qua Pakistan về khả năng đạt được một thỏa thuận hòa bình. Tuy nhiên, lập trường
của Tehran và Washington vẫn còn nhiều khác biệt, trong khi cả hai đều phát tín
hiệu sẵn sàng nối lại xung đột nếu đàm phán không đạt kết quả.
Eo biển Hormuz hiện là một trong những vấn đề gây tranh cãi
lớn nhất. Châu Âu và các nước Arab vùng Vịnh, trong đó có Saudi Arabia, cho rằng
Iran không thể kiểm soát một tuyến hàng hải chiến lược lâu nay vẫn được xem như
vùng biển quốc tế.
Iran đã tuyên bố mở rộng phạm vi thẩm quyền của nước này tại
khu vực eo biển Hormuz. Tehran cũng đưa ra các quy định mới đối với tàu thuyền
muốn đi qua tuyến hàng hải này, nơi có bề rộng khoảng 39 km tại điểm hẹp nhất.
Theo các quy định này, thủy thủ đoàn phải làm việc với một cơ quan mới được
thành lập có tên Cơ quan Eo biển Vịnh Ba Tư. Trong một số trường hợp, tàu thuyền
nhận được yêu cầu thanh toán lên tới 2 triệu USD để được bảo đảm đi qua an
toàn.
Phía Iran cho biết một số nước, trong đó có Trung Quốc và
Hàn Quốc, đã phối hợp với lực lượng hải quân thuộc IRGC để đưa tàu qua eo biển
Hormuz. Tuy nhiên, Bắc Kinh và Seoul chưa xác nhận thông tin này. Tehran cũng
không nói rõ các tàu này có phải trả phí hay không.
Iran cũng phát tín hiệu sẽ tiếp tục kiểm soát hoạt động hàng
hải qua eo biển Hormuz ngay cả sau khi chiến sự kết thúc, với mục tiêu răn đe
các cuộc tấn công trong tương lai từ Mỹ và Israel. Việc thu phí qua tuyến hàng
hải này có thể giúp Tehran tăng nguồn thu, trong bối cảnh nền kinh tế Iran chịu
thiệt hại nặng vì chiến sự.
Về phía Mỹ, ông Trump từng nói rằng Washington cũng có thể
thu phí tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz. Tuy nhiên, sau đó ông cảnh báo Iran
không nên tính đến phương án áp phí đối với tuyến hàng hải này.
Ông Sultan Al Jaber, CEO Công ty Dầu khí Quốc gia Abu Dhabi
(ADNOC) của Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), cảnh báo rằng diễn biến
gần đây tại eo biển Hormuz đang tạo ra một “tiền lệ nguy hiểm”. Phát biểu này
phản ánh mối lo ngại ngày càng lớn của các nước Arab láng giềng trước nỗ lực của
Iran nhằm mở rộng quyền kiểm soát đối với tuyến hàng hải chiến lược.
“Nếu chấp nhận để một quốc gia đơn lẻ dùng tuyến hàng hải
quan trọng nhất thế giới làm công cụ gây sức ép, nguyên tắc tự do hàng hải sẽ bị
phá vỡ. Nếu không bảo vệ nguyên tắc này ngay từ bây giờ, chúng ta sẽ phải mất cả
thập kỷ tới để xử lý những hệ quả kéo theo”, ông Sultan Al Jaber nói với
Bloomberg.
