Kiểm kê khí nhà kính: Đừng để “ma trận” số liệu bủa vây doanh nghiệp

Ông Phạm Hoài Trung, chuyên gia quản lý khí nhà kính, LCA và ESG, Phó Chủ tịch lâm thời Hiệp hội Chuyển đổi Xanh Việt Nam (VGA), cho biết chính vì sự đa mục tiêu này, doanh nghiệp phải đối diện với "5 hướng ra" khác nhau về mặt dữ liệu.

Bao gồm: việc phải tuân thủ pháp lý, đáp ứng các quy định bắt buộc của cơ quan quản lý nhà nước; theo chuẩn GHG Protocol (Nghị định thư Khí nhà kính) để kiểm soát các nhóm phát thải Scope 1, 2, 3; đáp ứng yêu cầu về Scope 3 từ khách hàng hoặc tính toán dấu chân carbon trên từng đơn vị sản phẩm; lập báo cáo ESG theo các tiêu chuẩn quốc tế như GRI (bộ tiêu chuẩn báo cáo bền vững tự nguyện) hay ESRS (tiêu chuẩn bắt buộc); tín chỉ định lượng cấp dự án theo các phương pháp luận MRV (Đo lường, Báo cáo, Thẩm định) để thương mại hóa giảm phát thải.

NGHỊCH LÝ CỦA NHỮNG BỘ SỐ LIỆU RỜI RẠC

Theo ông Phạm Hoài Trung, điểm nghẽn lớn nhất hiện nay là mỗi "hướng ra" lại sử dụng một "ngôn ngữ" và cơ chế chấp nhận hoàn toàn khác nhau. Nếu doanh nghiệp tiếp cận theo kiểu "làm báo cáo cho xong" rất dễ rơi vào tình trạng có số liệu nhưng không dùng được, hoặc số liệu đúng về mặt con số nhưng lại bị bác bỏ vì sai ranh giới, sai chuẩn hoặc thiếu bằng chứng đối soát. Không chỉ vậy, khi cố gắng đáp ứng đồng thời các tiêu chuẩn, doanh nghiệp thường vấp phải 4 rào cản lớn.

Thứ nhất: Sự nhầm lẫn về khái niệm và lệch ranh giới, do không tách bạch được các yêu cầu kỹ thuật nên dễ nhầm lẫn giữa việc kiểm kê Scope 3 với việc đánh giá vòng đời sản phẩm (LCA), hoặc nhầm lẫn giữa báo cáo ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị) tổng thể với báo cáo phát thải đơn thuần. Sự nhầm lẫn này dẫn đến việc số liệu không được các bên độc lập chấp nhận, gây lãng phí lớn về thời gian và chi phí.

Thứ hai: Tình trạng dữ liệu phân mảnh và thiếu bằng chứng. Thay vì xây dựng quy trình, nhiều nơi vẫn làm kiểm kê theo kiểu "mỗi năm một lần", thuê tư vấn tổng hợp số liệu rồi cất vào ngăn kéo. Năm sau làm lại từ đầu, số liệu không thể kết nối, và khi có sự thay đổi nhân sự, các chứng từ gốc thường bị thất lạc. Trong khi đó, các tổ chức thẩm tra quốc tế đòi hỏi mức độ "sẵn sàng về bằng chứng" rất cao: phải có nguồn dữ liệu rõ ràng, có dấu vết chỉnh sửa và cơ chế lưu trữ bảo mật.

Thứ ba: Chi phí triển khai tăng vọt. Nếu doanh nghiệp tách riêng từng hướng ra thành các dự án độc lập, chi phí sẽ tăng theo cấp số nhân do phải duy trì nhiều nhóm thu thập dữ liệu và nhiều hệ thống lưu trữ khác nhau. Nguy hiểm hơn, sự mâu thuẫn số liệu giữa các báo cáo sẽ tạo ra rủi ro uy tín cực lớn khi doanh nghiệp không thể giải trình được "câu chuyện quản trị" đằng sau sự khác biệt đó.

Thứ tư: Khoảng cách về năng lực nội bộ. Đa phần doanh nghiệp hiện nay thiếu một "đầu não carbon" – những người vừa hiểu về kỹ thuật phương pháp luận, vừa hiểu về vận hành và rủi ro tài chính. Thiếu năng lực này, doanh nghiệp có xu hướng chọn các giải pháp ngắn hạn, đối phó mà không xây dựng được một hệ thống bền vững.

XÂY DỰNG NỀN TẢNG DỮ LIỆU PHÁT THẢI THỐNG NHẤT

Làm thế nào để một hệ thống dữ liệu phát thải có thể đáp ứng đồng thời cả "5 hướng ra" khác nhau về mặt dữ liệu mà không tạo ra 5 bộ số liệu rời rạc, tốn kém và mâu thuẫn?

Để giải bài toán này, chuyên gia Phạm Hoài Trung phân tích cách tiếp cận hiệu quả nhất là xây dựng một nền tảng dữ liệu phát thải thống nhất theo nguyên tắc "tạo một lần – dùng nhiều lần". Trọng tâm không phải là mua phần mềm nào, mà là thiết kế được 4 trụ cột quản trị.

Trụ cột 1: Thiết kế ranh giới dùng chung, xác định rõ ranh giới tổ chức, ranh giới hoạt động, ranh giới sản phẩm và ranh giới dự án. Doanh nghiệp cần một “bản đồ ranh giới” để khi xuất báo cáo theo từng chuẩn, mọi người biết vì sao phạm vi khác nhau và khác ở đâu.

Trụ cột 2: Chuẩn hóa danh mục nguồn dữ liệu và mỗi loại dữ liệu hoạt động phải có người chịu trách nhiệm, có đơn vị tính chuẩn và quy tắc kiểm soát chất lượng rõ ràng.

Trụ cột 3: Xây dựng thư viện bằng chứng. Trong đó, hóa đơn, hợp đồng, nhật ký vận hành, hồ sơ thiết bị, báo cáo đo đạc… được lưu theo cấu trúc chuẩn, có mã hóa, có quyền truy cập và có khả năng truy xuất khi thẩm tra.

Trụ cột 4: Từ một nền dữ liệu, tùy theo mục tiêu (tuân thủ, ESG, hay tín chỉ carbon), doanh nghiệp xuất ra đúng biểu mẫu và logic tương ứng.

Về lộ trình, chuyên gia khuyên doanh nghiệp nên "đi từ chắc đến cao". Bắt đầu với việc ổn định dữ liệu lõi từ Scope 1 và 2; sau đó mở rộng sang Scope 3 theo mức độ trọng yếu; tiếp đến là tích hợp ESG và cuối cùng mới là thiết kế dự án tín chỉ carbon khi hệ thống dữ liệu đã trưởng thành.

Đơn giản hơn, ông Trung cho biết Hiệp hội Chuyển đổi Xanh Việt Nam (VGA) sẽ hỗ trợ doanh nghiệp vượt qua hành trình đầy thách thức này, đồng thời sẽ kết nối sức mạnh giữa chuyên gia, doanh nghiệp và các tổ chức quốc tế để thúc đẩy những chuyển dịch thực chất.

Tham gia vào hệ sinh thái này, thay vì hoang mang trước các "tin đồn", doanh nghiệp được cung cấp khung định hướng, bộ mẫu tài liệu và checklist bằng chứng chuẩn xác. Được tiếp cận các bộ công cụ chung, trường hợp điển hình và mô hình triển khai theo ngành giúp rút ngắn thời gian tự mò mẫm và giảm thiểu sai sót.

VGA cũng sẽ hỗ trợ hội viên hình thành quy trình dữ liệu đạt chuẩn, giúp dễ dàng làm việc với các ngân hàng và đối tác quốc tế. Kết nối các giải pháp công nghệ xanh, chế biến rác thải hướng tới Netzero, tối ưu năng lượng và các nguồn tài chính cho chuyển đổi. Giúp doanh nghiệp đáp ứng các tiêu chuẩn khắt khe như CBAM, EUDR, CSRD… để không bị loại khỏi chuỗi cung ứng toàn cầu.

Ông Phạm Hoài Trung nhận định: "Quản lý khí nhà kính không phải là một "bài tính", mà là một "hệ thống quản trị". Giá trị của con số CO₂e (lượng khí thải ước tính) không nằm ở công thức, mà nằm ở ranh giới và bằng chứng chứng minh", ông Trung nhấn mạnh, đồng thời cho rằng việc kiểm kê khí nhà kính cần được nhìn nhận như một cơ hội để chuyển áp lực tuân thủ thành năng lực cạnh tranh bền vững.

Với sự đồng hành của một hệ sinh thái mạnh như VGA, doanh nghiệp hoàn toàn có thể biến “5 hướng ra” từ gánh nặng thành 5 kênh tạo giá trị: tuân thủ vững, quản trị tốt, thâm nhập chuỗi cung ứng, nâng tầm niềm tin ESG và mở cửa thị trường carbon.