Kiến tạo hệ sinh thái nhân lực chất lượng cao

Sau gần bốn thập kỷ đổi mới, Việt Nam đang bước vào một giai đoạn phát triển mới với khát vọng vươn mình mạnh mẽ. Đây không chỉ là hành trình mở rộng quy mô kinh tế, mà còn là quá trình khẳng định vị thế và tầm vóc quốc gia trong bối cảnh cạnh tranh và chuyển dịch toàn cầu ngày càng sâu sắc. 

Nhận thức rõ điều đó, Đảng và Nhà nước đã ban hành nhiều chủ trương, chính sách lớn nhằm kiến tạo nền tảng cho phát triển nhanh và bền vững, trong đó con người và nguồn nhân lực chất lượng cao được đặt ở vị trí trung tâm của chiến lược phát triển.

Các định hướng như Nghị quyết số 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số; cùng nhiều chương trình quốc gia về chuyển đổi số, phát triển nhân lực STEM (khoa học - công nghệ - kỹ thuật - toán học) đã cho thấy quyết tâm nhất quán trong việc đầu tư cho trí tuệ, kỹ năng và năng lực sáng tạo của người Việt. 

CƠ HỘI LỚN TỪ LÀN SÓNG CÔNG NGHỆ

Tuy nhiên, thách thức lớn còn nằm ở khả năng chuyển hóa các định hướng chiến lược thành năng lực thực tế của nền kinh tế. Trong bối cảnh khoa học, công nghệ phát triển nhanh và mô hình tăng trưởng dịch chuyển sang các lĩnh vực giá trị gia tăng cao, yêu cầu phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, đặc biệt trong các ngành công nghệ và đổi mới sáng tạo, đang đặt ra áp lực ngày càng rõ nét.

Trước yêu cầu đó, các chuyên gia cho rằng cần thúc đẩy mô hình liên kết Nhà nước - nhà trường - doanh nghiệp theo hướng chặt chẽ và có hệ thống hơn. Mô hình này được kỳ vọng sẽ trở thành “xương sống” của hệ sinh thái nhân lực và đổi mới sáng tạo, giúp kết nối hiệu quả giữa chính sách, đào tạo, nghiên cứu và nhu cầu thực tiễn của thị trường.

Theo ông Manik Saha, Tổng giám đốc SAP Labs Singapore và Việt Nam, bức tranh thị trường lao động Việt Nam đang thay đổi với tốc độ nhanh chóng dưới tác động của làn sóng công nghệ mới.

Dẫn chứng báo cáo của Trung tâm Đổi mới sáng tạo quốc gia, Cơ quan Hợp tác quốc tế Nhật Bản và Boston Consulting Group Việt Nam, ông Manik Saha cho biết trí tuệ nhân tạo (AI) có thể đóng góp từ 120-130 tỷ USD cho GDP vào năm 2040, tương đương 10–12% tổng sản lượng quốc gia. Tự động hóa và phân tích dữ liệu dựa trên AI sẽ làm thay đổi sâu sắc các ngành sản xuất, tài chính và dịch vụ công.

Lĩnh vực công nghệ tài chính (fintech) được dự báo đạt quy mô 3,42 tỷ USD năm 2025, với tốc độ tăng trưởng kép hàng năm 17,8% đến năm 2030, đạt 7,78 tỷ USD. 

Sự cần thiết phải phát triển sớm và có hệ thống nguồn nhân lực cho các lĩnh vực then chốt như trí tuệ nhân tạo (AI), fintech, sản xuất công nghệ sinh học và khoa học dữ liệu. Dù lực lượng lao động công nghệ của Việt Nam đã ghi nhận những chuyển biến tích cực, song vẫn còn nhiều hạn chế cần được nhận diện và giải quyết một cách bài bản để đáp ứng yêu cầu phát triển trong giai đoạn tới.

Theo ông Manik Saha, hiện chỉ khoảng 30% sinh viên công nghệ thông tin có thể đáp ứng yêu cầu công việc ngay sau khi tốt nghiệp. Điều này cho thấy dư địa rất lớn cho việc hiện đại hóa chương trình đào tạo, tăng cường thực hành và gắn kết chặt chẽ hơn với nhu cầu doanh nghiệp. Đồng thời, xây dựng lộ trình nghề nghiệp đủ sức cạnh tranh để thu hút và giữ chân nhân tài sẽ là yếu tố then chốt, góp phần bảo đảm năng lực đổi mới sáng tạo của Việt Nam được duy trì một cách bền vững và có khả năng cạnh tranh trên phạm vi toàn cầu.

“Trên thị trường công nghệ toàn cầu, năng lực dẫn dắt đổi mới của một quốc gia ngày nay được xác định bởi khả năng tạo ra điều kiện thuận lợi cho công tác nghiên cứu và kiến tạo giá trị bền vững, chứ không chỉ dựa vào lợi thế về chi phí hay quy mô sản xuất”, ông Thiều Phương Nam, Tổng giám đốc Qualcomm Việt Nam, Campuchia và Lào, chia sẻ. 

Theo kinh nghiệm của Qualcomm, những thị trường vươn lên trở thành trung tâm nghiên cứu và phát triển (R&D) toàn cầu là những nơi đầu tư nhất quán vào nhân lực, xây dựng niềm tin thể chế và sẵn sàng đổi mới qua nhiều chu kỳ công nghệ. Một yếu tố then chốt trong tiến trình này là hệ sinh thái đổi mới sáng tạo năng động, đặc biệt là sự hiện diện của các startup và nhà sáng tạo giai đoạn đầu. 

Trong thập kỷ qua, Việt Nam đã đạt được những bước tiến đáng kể trong việc nâng cao vị thế trong chuỗi giá trị công nghệ khu vực và toàn cầu, từng bước chuyển dịch từ một điểm đến dựa trên mô hình sản xuất sang một trung tâm đổi mới sáng tạo và nghiên cứu phát triển. Đây cũng là lý do Qualcomm luôn song hành đầu tư vào phát triển hệ sinh thái, bên cạnh các hoạt động R&D cốt lõi.

Dưới góc độ cơ sơ đào tạo, theo PGS.TS.Hoàng Kim Anh, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ Sài Gòn (STU), thị trường lao động đang chịu tác động sâu rộng của kinh tế tri thức và Cách mạng công nghiệp 4.0. 

Tự động hóa, robot và AI đang dần đảm nhận nhiều công việc lặp lại, khiến một số vị trí truyền thống có nguy cơ thu hẹp. Ngược lại, những công việc đòi hỏi kỹ năng cao về công nghệ số, dữ liệu lớn tăng nhanh, tạo nên khoảng cách ngày càng rõ giữa nhóm lao động kỹ năng thấp và kỹ năng cao.

“Thị trường lao động đang cần những người có khả năng làm việc với dữ liệu lớn, AI, tự động hóa và IoT. Tuy nhiên, nhiều chương trình vẫn nặng tính truyền thống, chậm cập nhật theo xu hướng nghề nghiệp mới”, PGS.TS.Hoàng Kim Anh nhận định.

LIÊN KẾT "BA NHÀ": CHUYỂN TỪ HÌNH THỨC SANG THỰC CHẤT

Phân tích sâu hơn về nguyên nhân dẫn đến tình trạng “thừa thầy thiếu thợ” hay doanh nghiệp phải đào tạo lại nhân sự, các chuyên gia đã chỉ ra những khoảng cách lớn giữa nhà trường và thực tế sản xuất.

“Ở nhiều nơi, chương trình học vẫn còn thiên về lý thuyết, trong khi sinh viên chưa có nhiều cơ hội trải nghiệm với công nghệ, thiết bị và quy trình sản xuất ngoài doanh nghiệp. Hệ quả là khi ra trường, sinh viên thiếu kỹ năng mềm, tư duy phản biện, ngoại ngữ và tác phong công nghiệp, buộc doanh nghiệp phải tốn chi phí đào tạo lại”, PGS. TS Hoàng Kim Anh nhận định.

Mặt khác, một số đội ngũ giảng viên chưa được trang bị đầy đủ về phương pháp sư phạm hiện đại, kinh nghiệm thực tiễn và khả năng cập nhật công nghệ 4.0, hay cơ sở vật chất, thiết bị học tập còn thiếu và chưa đủ để mô phỏng môi trường sản xuất thông minh.

Để giải quyết bài toán nhân lực một cách căn cơ, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ Sài Gòn (STU) cho rằng mô hình liên kết Nhà nước – nhà trường – doanh nghiệp, thường được gọi là mô hình “ba nhà”, được kỳ vọng sẽ trở thành động lực then chốt trong phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao cho nền kinh tế. 

Tuy nhiên, trên thực tế, mối quan hệ này vẫn chưa vận hành như kỳ vọng, khi sự phối hợp giữa các bên còn rời rạc, thiếu chiều sâu và chưa hình thành được những hợp tác mang tính chiến lược, dài hạn.

Một trong những nút thắt lớn nhất nằm ở chính sách khuyến khích chưa đủ mạnh. Một số quy định còn chồng chéo, thiếu các ưu đãi thực sự hấp dẫn về thuế và tài chính, khiến doanh nghiệp chưa nhìn thấy rõ lợi ích dài hạn khi tham gia đào tạo. Khi cơ chế phân chia lợi ích và trách nhiệm chưa được làm rõ, không ít doanh nghiệp vẫn coi việc đồng hành cùng nhà trường là chi phí phát sinh, thay vì một khoản đầu tư cho tương lai.

Bên cạnh đó là sự lệch pha về mục tiêu giữa các chủ thể. Ở nhiều cơ sở đào tạo, chương trình học vẫn được xây dựng dựa trên những gì nhà trường sẵn có, thay vì xuất phát từ nhu cầu thực tiễn của thị trường lao động. Ngược lại, doanh nghiệp lại ưu tiên giải quyết bài toán nhân sự trước mắt, chưa thực sự mặn mà với việc tham gia thiết kế chương trình đào tạo hay đầu tư cho nghiên cứu dài hạn cùng nhà trường.

Năng lực thực thi hạn chế cũng là rào cản không nhỏ. Nhiều cơ sở giáo dục vẫn thiếu hạ tầng công nghệ hiện đại và đội ngũ giảng viên có kinh nghiệm thực tiễn sâu. Ở chiều ngược lại, không ít doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, gặp khó khăn về nguồn lực tài chính và nhân sự, nên chưa thể tổ chức việc tiếp nhận, hướng dẫn sinh viên thực tập một cách bài bản và liên tục.

Để đưa mối liên kết “ba nhà” đi vào chiều sâu, PGS.TS.Hoàng Kim Anh cho rằng Nhà nước cần đóng vai trò “nhạc trưởng”, kiến tạo một hành lang pháp lý minh bạch với các cơ chế ưu đãi rõ ràng về thuế và tài chính, khuyến khích doanh nghiệp tham gia tích cực vào hệ sinh thái giáo dục.

Nội dung đầy đủ bài viết được đăng tải trên Tạp chí Kinh tế Việt Nam số 7+8-2026 phát hành ngày 16-23/02/2026. Kính mời Quý độc giả tìm đọc tại đây: 

Link: https://premium.vneconomy.vn/dat-mua/an-pham/tap-chi-kinh-te-viet-nam-so-78-xuan-binh-ngo.html