Kinh nghiệm làm chủ và dẫn đầu công nghệ của doanh nghiệp Nhà nước Trung Quốc

Sau hơn bốn thập niên cải cách và mở cửa, Trung Quốc đã vươn lên trở thành một trong những trung tâm đổi mới sáng tạo hàng đầu thế giới. Trong quá trình này, khu vực doanh nghiệp nhà nước được tái cấu trúc để tập trung vào các lĩnh vực chiến lược, đòi hỏi vốn lớn, chu kỳ dài và rủi ro cao, đồng thời gắn chặt với an ninh quốc gia.

Năm 2025, riêng khối doanh nghiệp trung ương Trung Quốc đã đầu tư khoảng 1,1 nghìn tỷ NDT (tương đương 160 tỷ USD) cho nghiên cứu và phát triển, đồng thời tham gia hàng loạt chương trình khoa học công nghệ quy mô quốc gia. Không chỉ đóng vai trò kinh tế, doanh nghiệp nhà nước còn trở thành lực lượng nòng cốt trong việc dẫn dắt đổi mới và định hình thị trường công nghệ.

Trong bối cảnh đó, việc nghiên cứu mô hình tổ chức, cơ chế chính sách và phương thức đầu tư của Trung Quốc có ý nghĩa thực tiễn quan trọng đối với Việt Nam. Đây không chỉ là kinh nghiệm để nâng cao hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp nhà nước, mà còn là gợi ý cho việc xây dựng lực lượng dẫn dắt công nghệ trong giai đoạn phát triển mới.

DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC - TRỤ CỘT TRONG CUỘC CẠNH TRANH CÔNG NGHỆ QUỐC GIA

Thành công về khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo của Trung Quốc không đến từ một khu vực riêng lẻ, mà là kết quả của cả một hệ sinh thái quốc gia. Trong đó, Nhà nước giữ vai trò định hướng chiến lược, thị trường phân bổ nguồn lực, doanh nghiệp tư nhân tham gia linh hoạt, còn doanh nghiệp nhà nước giữ vị trí trụ cột ở các mắt xích nền tảng.

Trung Quốc không để doanh nghiệp nhà nước làm thay toàn bộ nền kinh tế, mà tổ chức khu vực này thành lực lượng nòng cốt để đầu tư dài hạn, xây dựng hạ tầng chiến lược, dẫn dắt tiêu chuẩn và mở rộng thị trường ứng dụng. Đồng thời, doanh nghiệp nhà nước cũng đóng vai trò quan trọng trong việc bảo đảm an ninh công nghệ quốc gia.

Trên thực tế, doanh nghiệp nhà nước không phải là lực lượng duy nhất tạo ra công nghệ, nhưng lại là công cụ vật chất để Nhà nước triển khai chiến lược công nghệ ở quy mô lớn. Vai trò này thể hiện rõ ở ba khía cạnh chính.

Thứ nhất, đầu tư vào công nghệ nguồn và hạ tầng chiến lược - những lĩnh vực mà khu vực tư nhân khó tham gia do rủi ro cao và thời gian hoàn vốn dài.

Thứ hai, tổ chức các liên kết đổi mới quy mô quốc gia, kết nối viện nghiên cứu, trường đại học, doanh nghiệp và hệ thống tài chính để cùng giải các bài toán công nghệ lớn.

Thứ ba, tạo ra “thị trường đầu tiên”, “đơn hàng đầu tiên” và tiêu chuẩn kỹ thuật ban đầu cho các công nghệ mới.

Khi các doanh nghiệp nhà nước lớn đóng vai trò chủ thể triển khai, họ tạo ra lực kéo đủ mạnh để toàn bộ hệ sinh thái cùng vận hành theo hướng đổi mới. Đây chính là điểm cốt lõi trong cách tiếp cận của Trung Quốc: Nhà nước và doanh nghiệp nhà nước không chỉ tham gia thị trường, mà còn đóng vai trò “kiến tạo thị trường” cho các công nghệ chiến lược.

DẤU ẤN DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC TRONG CÁC LĨNH VỰC CÔNG NGHỆ THEN CHỐT

Trong nhiều năm, các doanh nghiệp nhà nước Trung Quốc duy trì mức đầu tư R&D trên 1.000 tỷ NDT mỗi năm, cho thấy lựa chọn chiến lược: chấp nhận chi phí lớn trong hiện tại để tích lũy năng lực công nghệ cho tương lai. Những thành tựu cụ thể cho thấy vai trò sâu rộng của khu vực này trong tiến trình làm chủ công nghệ.

Hạ tầng số: Từ quy mô lớn đến hệ sinh thái công nghệ

Trong viễn thông, Trung Quốc thể hiện ưu thế vượt trội với gần 4,84 triệu trạm 5G vào cuối năm 2025, phủ sóng hơn 330 thành phố và chiếm tỷ trọng lớn hơn 60% tổng số trạm 5G toàn thế giới. Không dừng ở hạ tầng, các doanh nghiệp nhà nước viễn thông đã phát triển hệ sinh thái “mạng - mây - dữ liệu - AI”, với năng lực tính toán và trung tâm dữ liệu quy mô lớn. Đáng chú ý, các doanh nghiệp như China Unicom đã triển khai hàng chục nghìn ứng dụng 5G, cho thấy bước chuyển từ nhà cung cấp hạ tầng sang nhà tổ chức nền tảng công nghiệp và dịch vụ số.

AI: Đưa công nghệ vào sản xuất quy mô lớn

Trong lĩnh vực trí tuệ nhân tạo, Trung Quốc không chỉ phát triển công nghệ mà còn nhanh chóng đưa vào ứng dụng trong khu vực doanh nghiệp nhà nước. Hàng loạt kịch bản AI được triển khai tại các ngành trọng điểm, biến AI thành công cụ nâng cấp năng lực sản xuất. Cách tiếp cận này cho phép công nghệ được thử nghiệm và mở rộng trong môi trường có dữ liệu lớn, nhu cầu thực và khả năng đầu tư mạnh - thay vì phát triển theo phong trào.

Không gian: Làm chủ hạ tầng công nghệ lõi

Hệ thống định vị Bắc Đẩu là minh chứng điển hình cho vai trò doanh nghiệp nhà nước trong xây dựng hạ tầng chiến lược. Năm 2024, ngành vệ tinh và định vị xoay quanh Bắc Đẩu đạt quy mô hơn 575 tỷ NDT, với ứng dụng rộng khắp từ giao thông, nông nghiệp đến đô thị thông minh. Cùng với đó là trạm không gian và các chương trình vũ trụ do các tập đoàn nhà nước dẫn dắt, cho thấy doanh nghiệp nhà nước giữ vai trò chủ lực ở tầng sâu nhất của chủ quyền công nghệ.

Năng lượng: Lợi thế từ hệ thống siêu quy mô

Trong lĩnh vực năng lượng, Trung Quốc xây dựng thành công hệ thống điện lưới siêu cao áp với năng lực truyền tải liên vùng trên 300 GW. Các hành lang “tây điện đông tống” cho phép phân bổ nguồn điện quy mô lớn trên khoảng cách dài. Đây không chỉ là thành tựu kỹ thuật, mà còn là nền tảng để tích hợp năng lượng tái tạo, nâng cao an ninh năng lượng và tối ưu hóa phân bổ tài nguyên.

Đường sắt cao tốc: Từ theo sau đến thiết lập tiêu chuẩn

Đến cuối năm 2025, mạng đường sắt cao tốc Trung Quốc vượt 50.000 km, lớn nhất thế giới. Không chỉ dẫn đầu về quy mô, Trung Quốc còn tiến tới làm chủ công nghệ và tiêu chuẩn kỹ thuật thế hệ mới. Đáng chú ý, đoàn tàu CR450 đã đạt tốc độ thử nghiệm 453 km/h, đánh dấu bước chuyển từ “mạng lưới lớn nhất” sang “công nghệ dẫn đầu”.

Pin, xe điện và quang điện: Nắm giữ chuỗi giá trị toàn cầu

Trung Quốc hiện chiếm khoảng 80% sản lượng pin xe điện toàn cầu và giữ vị trí áp đảo trong chuỗi cung ứng quang điện. Dù khu vực tư nhân đóng vai trò lớn trong sản xuất, doanh nghiệp nhà nước vẫn nắm các “đòn bẩy” quan trọng như điện lưới, tài chính, tiêu chuẩn kỹ thuật và thị trường tiêu thụ. Bài học rút ra là doanh nghiệp nhà nước không cần bao trùm toàn bộ chuỗi giá trị, nhưng phải kiểm soát những mắt xích quyết định để dẫn dắt toàn hệ sinh thái.

MỘT SỐ KINH NGHIỆM CƠ CHẾ VÀ CHÍNH SÁCH

Thành tựu công nghệ của doanh nghiệp nhà nước Trung Quốc không đến từ yếu tố ngẫu nhiên hay chỉ từ quyết tâm chính trị, mà dựa trên một hệ thống cơ chế được thiết kế có chủ đích, thử nghiệm có kiểm soát và liên tục điều chỉnh theo thực tiễn phát triển.

SASAC và mô hình “siêu cổ đông” quản lý vốn

Sự trỗi dậy của doanh nghiệp Nhà nước Trung Quốc gắn liền với việc thành lập SASAC năm 2003 - cơ quan đại diện chủ sở hữu vốn nhà nước. Thay vì can thiệp trực tiếp vào hoạt động doanh nghiệp, SASAC vận hành như một “siêu cổ đông”, tập trung vào hiệu quả sử dụng vốn và định hướng chiến lược. Cốt lõi của mô hình này là tách bạch giữa quản lý hành chính và quản trị doanh nghiệp. Nhà nước đóng vai trò nhà đầu tư, còn doanh nghiệp được trao quyền tự chủ theo cơ chế thị trường. Nhờ đó, các tập đoàn lớn có thể ra quyết định nhanh, linh hoạt và theo sát nhịp phát triển công nghệ toàn cầu. Đồng thời, dòng vốn nhà nước được điều tiết theo nguyên tắc “tiến - thoái”, tập trung mạnh vào các lĩnh vực công nghệ cao, hạ tầng chiến lược và an ninh quốc gia. Đây chính là cơ chế giúp doanh nghiệp Nhà nước không dàn trải, mà tập trung vào các mắt xích có ý nghĩa quyết định trong chuỗi giá trị.

Thông qua mô hình SASAC là đầu mối thống nhất về lãnh đạo, giám sát của Đảng và nhà nước Trung quốc đối với các doanh nghiệp Nhà nước Trung quốc mà các chính sách, chiến lược, kế hoạch thực thi như dưới đây được triển khai đồng bộ, thành công:

Tiếp thu chọn lọc quản trị phương Tây

Một đặc điểm đáng chú ý là Trung Quốc không sao chép mô hình phương Tây, mà tiếp thu có chọn lọc để xây dựng hệ thống quản trị “lai”.

SASAC học tập vận dụng các nguyên lý và thiết chế kinh tế thị trường Mỹ như huy động vốn, đầu tư rủi ro, mua bán sát nhập M&A, chiếm lĩnh thị trường..vv, nhưng mang sắc thái tận dụng lợi thế thể chế đặc sắc Trung quốc, mục tiêu mang lại cho doanh nghiệp Nhà nước Trung quốc khả năng cạnh tranh với chính lợi thế DN thị trường Mỹ về ưu thế tài chính và dẫn đầu đổi mới sáng tạo, dẫn đầu Công nghệ.

Các nguyên tắc như hội đồng quản trị độc lập, quay vòng, hợp đồng trách nhiệm, thi tuyển thời hạn Tổng giám đốc điều hành, niêm yết doanh nghiệp và sở hữu hỗn hợp được áp dụng nhằm tăng minh bạch và kỷ luật thị trường. Tuy nhiên, khác với nhiều nền kinh tế phát triển, Trung Quốc không tuyệt đối hóa mục tiêu lợi nhuận cổ đông. Doanh nghiệp Nhà nước vẫn phải thực hiện các nhiệm vụ chiến lược quốc gia, kể cả khi điều đó làm giảm hiệu quả tài chính trong ngắn hạn. Cách tiếp cận này giúp cân bằng giữa hiệu quả thị trường và định hướng dài hạn, tránh tình trạng doanh nghiệp né tránh rủi ro hoặc chỉ tập trung vào lợi ích trước mắt.

Biến lợi thế quy mô thành lợi thế công nghệ

Một trong những khác biệt lớn nhất của Trung Quốc là khả năng biến lợi thế quy mô và thể chế thành năng lực công nghệ. Việc triển khai hạ tầng quy mô lớn, từ 5G, AI, đến điện lưới, thông qua các doanh nghiệp Nhà nước thuộc SASAC đã tạo ra một “phòng thí nghiệm quốc gia” cho thử nghiệm và thương mại hóa công nghệ. Khi hạ tầng được phủ rộng, chi phí triển khai ứng dụng mới giảm mạnh, từ đó tạo ra hiệu ứng lan tỏa trên toàn bộ nền kinh tế. Đây là lợi thế mà các quốc gia có quy mô nhỏ hoặc hệ thống phân tán khó có thể đạt được.

Mua sắm công và “đơn hàng đầu tiên”

Mua sắm công của doanh nghiệp Nhà nước là một công cụ chính sách đặc biệt quan trọng. Với quy mô doanh nghiệp Nhà nước thuộc SASAC lên tới hàng chục nghìn tỷ NDT mỗi năm, khu vực này có thể tạo ra “đơn hàng đầu tiên” cho công nghệ nội địa. Điều này không chỉ mang ý nghĩa doanh thu, mà còn giúp doanh nghiệp tích lũy kinh nghiệm vận hành thực tế, hoàn thiện sản phẩm và đủ năng lực cạnh tranh trên thị trường. Đây là cơ chế đã được nhiều quốc gia phát triển sử dụng, nhưng được Trung Quốc triển khai ở quy mô lớn và có hệ thống hơn.

Điều phối toàn hệ thống và định hình tiêu chuẩn

Doanh nghiệp Nhà nước Trung Quốc có lợi thế đặc biệt trong điều phối đa ngành theo quy mô quốc gia. Từ năng lượng, giao thông đến xe điện, các lĩnh vực được triển khai đồng bộ theo một chiến lược thống nhất, rút ngắn đáng kể thời gian triển khai so với cơ chế thị trường thuần túy. Quy mô triển khai lớn cũng giúp Trung Quốc từng bước chuyển từ “theo tiêu chuẩn” sang “định tiêu chuẩn”, qua đó gia tăng ảnh hưởng trong chuỗi giá trị toàn cầu và nâng cao vị thế công nghệ quốc gia.

Tài chính nhà nước và “vốn kiên nhẫn”

Hệ thống tài chính nhà nước đóng vai trò “bệ đỡ” cho công nghệ chiến lược. Các ngân hàng chính sách và quỹ đầu tư do nhà nước dẫn dắt cung cấp nguồn vốn dài hạn, với thời gian đầu tư có thể kéo dài tới 10-15 năm. Điểm quan trọng là cơ chế này chấp nhận rủi ro đổi mới và cho phép thất bại có kiểm soát. Nhờ đó, doanh nghiệp có thể theo đuổi các công nghệ lõi mà khu vực tư nhân thường không đủ khả năng hoặc không sẵn sàng đầu tư.

Tổ chức doanh nghiệp Nhà nước theo “sứ mệnh chiến lược”

Trung Quốc không đánh giá doanh nghiệp Nhà nước theo một tiêu chí duy nhất, mà phân loại theo chức năng: công ích, thương mại chiến lược và thương mại thông thường. Mỗi nhóm có cơ chế đánh giá và mục tiêu khác nhau. Cách tiếp cận này giúp các doanh nghiệp trong lĩnh vực công nghệ và hạ tầng tránh áp lực lợi nhuận ngắn hạn, từ đó có thể đầu tư dài hạn và theo đuổi các mục tiêu chiến lược.

Tạo hệ sinh thái đổi mới mở

Một cơ chế đáng chú ý là việc “giao đầu bài lớn” thông qua cạnh tranh công khai. Nhà nước đưa ra các bài toán công nghệ, thu hút sự tham gia của cả doanh nghiệp Nhà nước, doanh nghiệp tư nhân, viện nghiên cứu và trường đại học. Đồng thời, doanh nghiệp Nhà nước được sử dụng như “bệ thử nghiệm” để đưa công nghệ ra khỏi phòng thí nghiệm, tạo môi trường ứng dụng thực tế và thúc đẩy thương mại hóa nhanh chóng.

Nhân tài và cơ chế chia sẻ lợi ích

Cuối cùng, cải cách doanh nghiệp Nhà nước gắn chặt với chính sách nhân tài. Trung Quốc cho phép linh hoạt về thu nhập, chia sẻ lợi ích từ kết quả nghiên cứu và từng bước cổ phần hóa sáng chế. Nhiều doanh nghiệp nhà nước cũng xây dựng các đơn vị công nghệ vận hành theo mô hình gần với startup, tạo điều kiện thu hút và giữ chân nhân lực chất lượng cao - yếu tố then chốt trong cạnh tranh công nghệ hiện nay.

Kinh nghiệm Trung Quốc cho thấy, để làm chủ và tiến tới dẫn dắt công nghệ, doanh nghiệp nhà nước cần được đặt đúng vai trò: không chỉ là lực lượng kinh doanh vốn nhà nước, mà là trụ cột vật chất để triển khai các chiến lược công nghệ quốc gia.

Vai trò đó chỉ phát huy hiệu quả khi doanh nghiệp Nhà nước được giao sứ mệnh rõ ràng, được đánh giá theo tiêu chí phù hợp, có cơ chế vận hành linh hoạt và được bảo đảm nguồn lực đầu tư dài hạn trong một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo có tổ chức.

Điểm đáng chú ý trong cách tiếp cận của Trung Quốc không phải là việc giải quyết trọn vẹn mọi bài toán công nghệ, mà là khả năng xây dựng được một cơ chế quốc gia đủ mạnh để tập trung nguồn lực, kiên trì theo đuổi các mục tiêu dài hạn và từng bước tháo gỡ những “nút thắt” then chốt.

Đối với Việt Nam, việc nghiên cứu kinh nghiệm này có ý nghĩa thiết thực trong quá trình hoàn thiện thể chế và cơ chế chính sách đối với doanh nghiệp Nhà nước. Quan trọng hơn, đó là cơ sở để định hình một lực lượng doanh nghiệp có khả năng dẫn dắt công nghệ, qua đó góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh và sức mạnh quốc gia, biến các chủ trương, định hướng về khoa học công nghệ trở nên khả thi để hiện thực hoá các mục tiêu đến 2030, 2045 của đất nước.

* Thành viên Hội đồng thành viên kiêm Trưởng Ban Tài chính - Chiến lược, Tập đoàn VNPT.