Tín chỉ carbon rừng không còn “một giá” và xu hướng dịch chuyển cấu trúc mới

Việt Nam đang trong quá trình hoàn thiện khung pháp lý và thể chế cho thị trường carbon. Trong bối cảnh đó, Ngân hàng Thế giới mới đây vừa công bố báo cáo State and Trends of Carbon Pricing 2026, cập nhật xu hướng các công cụ định giá carbon trên thế giới, bao gồm hệ thống mua bán hạn ngạch phát thải (ETS), thuế carbon và các diễn biến liên quan tới thị trường tín chỉ carbon.

Tại sự kiện diễn ra chiều ngày 2/6/2025 về “Xu hướng định giá carbon 2026: Một số điểm đáng chú ý cho tín chỉ carbon rừng Việt Nam”, chuyên gia đã chỉ ra một số điểm chính của báo cáo của WB và những nội dung đáng lưu ý đối với thị trường tín chỉ carbon rừng đang hình thành ở Việt Nam.

CHẤT LƯỢNG, LOẠI HÌNH QUYẾT ĐỊNH GIÁ TÍN CHỈ CARBON

Chia sẻ về công cụ định giá carbon trong báo cáo của WB, ông Nguyễn Trung Thông, Chuyên gia carbon rừng Tổ chức Forest Trends cho biết có 2 công cụ định giá carbon gồm: định giá trực tiếp và định giá gián tiếp. Định giá trực tiếp gồm công cụ tuân thủ (hệ thống trao đổi hạn ngạch ETS, thuế carbon) và cơ chế tạo tín chỉ tự nguyện từ giảm/loại bỏ khí nhà kính được định lượng, xác minh.

Với định giá gián tiếp như thuế tiêu thụ (áp dụng lên nhiên liệu hoặc hàng hóa), trợ cấp nhiên liệu hóa thạch (giảm giá nhiên liệu hóa thạch cho người tiêu dùng/sản xuất).

Thông tin về xu hướng định giá carbon năm 2026, theo báo cáo của WB, trong vòng 10 năm đến tháng 4 năm 2026 đã có 87 quốc gia/vùng lãnh thổ đang áp dụng công cụ tuân thủ (trong đó ETS tăng từ 19 lên 40, còn thuế carbon tăng từ 21 lên 47 quốc gia.

Báo cáo cũng chỉ ra độ bao phủ phát thải từ công cụ chiếm đến 29% tổng phát thải toàn cầu trong đó ETS chiếm khoảng 26%. Đáng chú ý, cơ chế trao đổi hạn ngạch của Việt Nam đã được báo cáo ghi nhận thí điểm năm 2026 với 110 cơ sở, chiếm 0,5% phát thải toàn cầu, thể hiện nỗ lực của Việt Nam tham gia vào bức tranh chung của toàn cầu.

Báo cáo cũng chỉ ra doanh thu thị trường toàn cầu năm là 107 tỷ USD, tăng 2% so với năm trước, trong đó hệ thống ETS chiếm 80 tỷ USD và công cụ thuế 27 tỷ USD.

Một xu hướng khá nổi bật trong báo cáo được chuyên gia nhấn mạnh đó là tín chỉ rừng không còn “một giá” và giá sẽ được quyết định bởi xếp hạng chất lượng. Đáng chú ý, tỷ trọng nguồn cung dịch chuyển khi trong ngành lâm nghiệp và sử dụng đất đã tăng lên 36%, trong khi đó lĩnh vực năng lượng tái tạo lại giảm 38% so với kỳ báo cáo trước.

Chuyên gia này nhấn mạnh thông điệp: cùng một loại dự án rừng, cùng 1 tín chỉ carbon nhưng không phải của dự án nào từ rừng hay từ các loại hình dựa vào thiên nhiên đều có mức giá giống nhau. Với những dự án xếp hạng chất lượng tạo ra sự chênh lệch giá lên đến 5 lần.

Giá tín chỉ không chỉ liên quan đến chất lượng mà cả loại hình. Theo báo cáo, với loại hình ARR (rừng trồng mới, phục hồi rừng) có thể đạt mức giá 14 USD/tín chỉ, với REDD+ Đông Nam Á đã phục hồi từ mức 6 USD (tháng 7/2025) lên 12 USD/tín chỉ.

Đáng chú ý tín chỉ gắn nhãn CORSIA mặc dù đã giảm so với tháng 9/2025 nhưng vẫn ở mức ấn tượng (khoảng 15 USD/tín chỉ).

DỊCH CHUYỂN CUỘC CHƠI SANG OFFTAKE

Về thức tham gia, tín hiệu về nhu cầu tương lai rất lớn với các hợp đồng mua giao tín chỉ hình trong tương lai (Offtake) tăng lên gấp 3 lần trong đó các tín chỉ từ thiên nhiên chiếm tỷ lệ 19% (khoảng 2,3 tỷ USD).

Sự dịch chuyển cuộc chơi sang Offtake được xác định là yếu tố quan trọng giúp huy động dòng vốn, tìm kiếm, xây dựng dự án từ sớm. Dòng vốn 12 tỷ USD (năm 2025) đang tìm kiếm dự án từ sớm. Điều này cũng đặt ra thách thức không nhỏ khi người mua đòi hỏi yêu cầu sự minh bạch về mặt pháp lý, quyền carbon rõ ràng và một hồ sơ đầu tư an toàn.

“Có thể thấy, một điểm rất đáng chú ý được báo cáo này chỉ ra đó là bên mua bắt đầu có xu hướng tiếp cận và có các cái cam kết từ trước khi tín chỉ carbon đó được phát hành”, ông Thông phân tích.

Ngoài ra, với xu hướng hội tụ, khi những tín chỉ carbon có chất lượng cao được tạo ra đang phục vụ cả hai thị trường tuân thủ và tự nguyện. Điều này tạo sức cạnh tranh và được dự báo sẽ ngày càng gắt giao hơn cho cùng một tín chỉ carbon rừng chất lượng cao khi các yêu cầu tiêu chuẩn ngày càng thắt chặt.

Nhìn nhận về những xu hướng mới nổi lên về cách mua và cấu trúc tài chính, ông Thông chỉ rõ sự dịch chuyển từ Spot- giao dịch giao ngay- sang quan hệ về đầu tư dài hạn. Điều này cho thấy những cơ hội gợi mở về việc sớm góp vốn cho các dự án.

Cùng với đó là xu hướng nhu cầu đa dạng hóa khi nhiều người mua cần một nhóm các dự án để quản lý, hạn chế rủi ro nhưng cũng yêu cầu cao hơn về chứng minh lợi ích cộng đồng và đa dạng sinh học.

Theo chuyên gia, từ những diễn biến xu hướng trên cho thấy rõ nếu muốn sự tham gia của nhà đầu tư, người mua thì yêu cầu sự chuẩn bị sẵn sàng đối với dự án sẽ đòi hỏi ngày càng cao hơn để đảm bảo tín chỉ carbon đạt được chất lượng cao nhất. Đồng thời, các yêu cầu về mặt pháp lý cũng cần phải rõ ràng và phải được chuẩn bị đầy đủ hơn.

“Rõ ràng đây phải là một hồ sơ để kêu gọi đầu tư chứ không chỉ đơn thuần là hồ sơ để bán tín chỉ một cách thuần túy”, ông Thông nhấn mạnh.

Ở thị trường trong nước, hiện nay, Việt Nam đã hình thành khung khổ pháp lý tương đối đầy đủ cho thị trường carbon và việc vận hành theo lộ trình được quy định cụ thể. Thị trường sẽ định giá theo chất lượng và mục đích sử dụng tín chỉ đó thế nào phải được chốt ngay từ khâu thiết kế.

TS Nguyễn Sỹ Linh, Trưởng ban Biến đổi khí hậu, Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường khẳng định, tín chỉ carbon là một loại hàng hóa rất đặc biệt, có thể tham gia giao dịch thị trường, tạo thu nhập. Tuy nhiên, điều này cũng đòi hỏi những nỗ lực, đáp ứng quy định, yêu cầu kỹ thuật, tiêu chuẩn, chất lượng của dự án.