Trong bối cảnh TP.Hồ Chí Minh ngày càng chịu áp lực từ quá trình đô thị hóa, mật độ dân cư cao, ô nhiễm môi trường và nhu cầu thực phẩm sạch không ngừng tăng, nông nghiệp đô thị nổi lên như một giải pháp toàn diện...

Mô hình “Nông nghiệp đô thị” không chỉ cung cấp nguồn thực phẩm an toàn cho cư dân, mà còn tạo thêm không gian xanh và góp phần cải thiện chất lượng sống và hướng tới phát triển bền vững.

LỢI ÍCH KÉP: THỰC PHẨM SẠCH VÀ KHÔNG GIAN XANH

Các chuyên gia, doanh nghiệp và cơ quan quản lý đều cùng chung nhận định khi cho rằng nông nghiệp đô thị là hướng đi tất yếu, vừa giúp TP.Hồ Chí Minh “xanh hóa” không gian đô thị, vừa mở ra những giá trị kinh tế mới thông qua các mô hình công nghệ và tín chỉ carbon.

Ông Lại Thành Nam, Chủ tịch Liên hiệp Khoa học công nghệ xanh Việt Nam, cho biết Việt Nam đang đô thị hóa nhanh, với tỷ lệ dân số đô thị dự kiến đạt trên 50% vào năm 2030. Người dân thành phố ngày càng quan tâm đến thực phẩm sạch, an toàn, có nguồn gốc rõ ràng, tạo ra thị trường tiềm năng cho nông nghiệp đô thị. Các khu vực ven đô, sân thượng, ban công, đất trống trong đô thị... có thể được chuyển đổi thành vườn rau, vườn hoa hoặc trang trại nhỏ.

Hiện nay, các mô hình nông nghiệp đô thị tập trung vào trồng rau sạch trên mái, vườn ban công, vườn tường, thủy canh và aquaponics (mô hình nuôi trồng thủy sản thủy canh). Đây là cách tận dụng tối đa các khoảng trống trong đô thị, vừa tạo cảnh quan sinh thái, vừa bảo đảm nguồn thực phẩm an toàn, giảm sự phụ thuộc vào nguồn từ ngoại thành.

Về môi trường, nông nghiệp đô thị tạo ra những mảng xanh đáng kể giữa lòng thành phố. Theo TS Nguyễn Hoàng Phúc thuộc Viện Nghiên cứu Phát triển TP.Hồ Chí Minh (HIDS), việc trồng cây trên mái nhà, tường nhà hay sân thượng không chỉ điều hòa nhiệt độ, cải thiện chất lượng không khí, mà còn giảm tiếng ồn và tăng mỹ quan đô thị.

“Một số dự án còn hướng tới phát triển tín chỉ carbon, nơi lượng CO₂ hấp thụ từ cây xanh có thể được chứng nhận và thương mại hóa, mở ra cơ hội kinh tế cho các doanh nghiệp tham gia nông nghiệp đô thị”, ông Phúc gợi mở.

Nông nghiệp đô thị mang lại nhiều giá trị đồng thời. Chẳng hạn về thực phẩm, các mô hình trồng rau, củ, quả tại chỗ giúp rút ngắn chuỗi cung ứng, giảm chi phí vận chuyển và hạn chế phát thải khí nhà kính.

Nhiều doanh nghiệp đã bắt đầu triển khai mô hình vườn rau sạch ngay tại khu dân cư, vừa phục vụ nhu cầu thực phẩm, vừa tạo cơ hội trải nghiệm cho cộng đồng. Các khu vườn như vậy còn là không gian giáo dục, giúp trẻ em và người dân hiểu hơn về nông nghiệp và sinh thái.

Các dự án như vườn trên mái, vườn tường và các mô hình thủy canh không chỉ mang lại lợi ích kinh tế, mà còn cải thiện vi khí hậu đô thị, giảm nhiệt độ khu vực; đồng thời góp phần hình thành lối sống xanh, nâng cao nhận thức cộng đồng. Doanh nghiệp khi tham gia mô hình ngoài việc bán sản phẩm sạch, còn tạo ra giá trị xã hội và được cộng đồng đánh giá cao.

CÔNG NGHỆ VÀ CHÍNH SÁCH LÀ "CHÌA KHÓA" NHÂN RỘNG MÔ HÌNH

Dù tiềm năng lớn, nông nghiệp đô thị tại TP.Hồ Chí Minh vẫn gặp không ít thách thức. Một trong những khó khăn là chi phí đầu tư ban đầu cho các mô hình công nghệ cao như thủy canh, khí canh, vườn trên mái hay vườn tường. Song song với đó, việc vận hành các mô hình này đòi hỏi nhân lực có chuyên môn về công nghệ nông nghiệp.

TS Trần Đình Lý, Hiệu phó trường Đại học Nông Lâm TP.Hồ Chí Minh nhấn mạnh: “Để nông nghiệp đô thị phát triển bền vững, cần đội ngũ nhân lực vừa am hiểu công nghệ, vừa nắm vững nghiệp vụ nông nghiệp. Qua đó, giúp vận hành mô hình hiệu quả, giảm rủi ro và nâng cao năng suất”.

Bên cạnh vấn đề nhân lực, công nghệ đồng thời đóng vai trò then chốt. Việc áp dụng các hệ thống cảm biến thông minh, tưới nước tự động, điều chỉnh dinh dưỡng và ánh sáng giúp tối ưu hóa năng suất, giảm chi phí vận hành và hạn chế sâu bệnh. Nhà kính, mái kính và các giải pháp thủy canh giúp kiểm soát môi trường trồng trọt, phù hợp với đặc điểm mật độ dân cư cao trong đô thị nói chung, TP.Hồ Chí Minh nói riêng.

Cùng với nhân lực và công nghệ, chính sách của Thành phố đóng vai trò là yếu tố quyết định. Theo các chuyên gia, TP.Hồ Chí Minh cần xây dựng khung chính sách đồng bộ gồm ưu đãi vốn, thuế, hỗ trợ tín dụng cho các dự án nông nghiệp đô thị; đồng thời công nhận tín chỉ carbon để doanh nghiệp khai thác giá trị kinh tế từ các hoạt động trồng cây trong đô thị. Quy hoạch các mái nhà, tường nhà, sân thượng, khu đất trống trở thành vườn xanh là cách để nhân rộng mô hình một cách bền vững.

Ngoài ra, việc liên kết giữa doanh nghiệp, cơ quan quản lý và cộng đồng là rất quan trọng. Nếu các bên cùng hợp tác, mô hình nông nghiệp đô thị không chỉ cung cấp thực phẩm sạch, tăng mảng xanh mà còn trở thành hệ sinh thái bền vững, góp phần nâng cao chất lượng sống và tạo cơ hội phát triển kinh tế xanh tại TP.Hồ Chí Minh.

Nông nghiệp đô thị đang mở ra cơ hội để TP.Hồ Chí Minh xây dựng đô thị xanh, thông minh và bền vững. Khi kết hợp công nghệ cao, chính sách ưu đãi, đào tạo nhân lực cùng sự tham gia của cộng đồng, Thành phố có thể hình thành một “hệ sinh thái nông nghiệp đô thị” hoàn chỉnh, tận dụng tối đa các không gian trống, vừa cung cấp thực phẩm sạch, vừa tăng cường mảng xanh và tín chỉ carbon.

TS Vũ Thị Quyền, Trưởng bộ môn Công nghệ sinh học, Trường đại học Văn Lang nhận định rằng việc phát triển không gian xanh không chỉ là nhiệm vụ bảo vệ môi trường, mà còn là chiến lược quốc gia nhằm ứng phó với biến đổi khí hậu và thúc đẩy tăng trưởng xanh. “TP.Hồ Chí Minh được đánh giá là phù hợp với mô hình không gian xanh bố trí dọc bờ sông Sài Gòn và mô hình không gian xanh phù hợp”, bà nhấn mạnh.

Đồng quan điểm với bà Quyền, TS Trần Đình Lý, Hiệu phó Trường đại học Nông Lâm TP.Hồ Chí Minh bổ sung: “Khi chính quyền, doanh nghiệp và cộng đồng cùng tham gia, nông nghiệp đô thị sẽ trở thành trụ cột quan trọng trong chiến lược phát triển bền vững của TP.Hồ Chí Minh”.

Nếu được triển khai đồng bộ, nông nghiệp đô thị không những cung cấp rau sạch, làm mát một góc nhà, khu phố, mà còn định hình lại cách nghĩ về đô thị: Con người sống gần thiên nhiên, hài hòa với môi trường, nâng cao chất lượng sống, và hướng tới một TP.Hồ Chí Minh xanh - sạch - bền vững cho tương lai.