Phụ nữ dẫn dắt các tổ chức công nghệ nhờ "kỹ năng mềm"

Theo số liệu của International Labour Organization (ILO), phụ nữ chiếm khoảng 37% lực lượng lao động công nghệ tại Việt Nam. Tuy nhiên, báo cáo của TopDev cho thấy tỷ lệ này giảm xuống còn khoảng 32% trong ngành IT, và còn thấp hơn đáng kể ở các vị trí quản lý và lãnh đạo.

Khoảng cách này không chỉ tồn tại ở Việt Nam mà còn phản ánh xu hướng chung trên toàn cầu. Tuy nhiên ở chiều ngược lại, nhiều chuyên gia cho rằng nếu các rào cản cấu trúc được tháo gỡ, phụ nữ có thể đóng vai trò quan trọng trong việc dẫn dắt các tổ chức công nghệ.

Những "kĩ năng mềm" thuộc về bản năng giới như lấy con người làm trung tâm, khả năng thấu hiểu hành vi khách hàng và sự nhạy bén trong các thị trường tiêu dùng, họ có thể mang đến những cách tiếp cận khác biệt trong xây dựng sản phẩm và chiến lược số.

“HỆ THỐNG LỌC NHÂN TÀI” THẦM LẶNG TRONG NGÀNH CÔNG NGHỆ

Theo bà Võ Thị Trung Trinh, Giám đốc Trung tâm Chuyển đổi số TP. Hồ Chí Minh, khoảng cách giới trong lĩnh vực công nghệ không chỉ là vấn đề cá nhân mà còn phản ánh những rào cản mang tính hệ thống trong toàn bộ hệ sinh thái số.

Một trong những nguyên nhân xuất phát từ "đầu vào" trong lựa chọn ngành nghề và giáo dục. Dù nhiều nữ sinh đạt thành tích học tập tương đương hoặc cao hơn nam sinh, các ngành STEM vẫn thường được xem là phù hợp với nam giới hơn. Quan niệm này xuất hiện từ gia đình, nhà trường cho đến môi trường làm việc, khiến nhiều phụ nữ tự giới hạn lựa chọn nghề nghiệp của mình ngay từ đầu.

Bên cạnh đó, gánh nặng công việc chăm sóc không lương cũng là yếu tố ảnh hưởng đáng kể. Các lĩnh vực như trí tuệ nhân tạo (AI), khoa học dữ liệu hay an ninh mạng đòi hỏi cường độ làm việc cao và liên tục cập nhật kiến thức. Trong khi đó, phụ nữ thường dành nhiều thời gian hơn cho trách nhiệm gia đình, dẫn đến ít cơ hội tham gia các dự án lớn hoặc mở rộng mạng lưới nghề nghiệp.

Ở cấp tổ chức, bình đẳng giới đôi khi vẫn chỉ dừng lại ở các tuyên bố nguyên tắc. Thiếu cơ chế cố vấn, hợp đồng ổn định và chính sách hỗ trợ giai đoạn sinh con – chăm con khiến hành trình nghề nghiệp của nhiều phụ nữ trong công nghệ dễ bị gián đoạn.

Theo nhiều chuyên gia, rào cản đối với phụ nữ trong ngành công nghệ thường không xuất hiện ở giai đoạn đầu sự nghiệp mà ở những bước chuyển tiếp lên vị trí lãnh đạo.

Ở góc nhìn quốc tế, bà Elle Liu, Giám đốc Quốc gia của Canva Việt Nam, cho rằng có ba rào cản cấu trúc phổ biến đang hạn chế sự thăng tiến của phụ nữ trong các công ty công nghệ.

Thứ nhất là hiện tượng nấc thang gãy (broken rung) hay còn gọi là điểm đứt gãy trong lộ trình thăng tiến khi phụ nữ ít được thăng chức lên vị trí quản lý cấp đầu hơn nam giới, khiến “đường ống” nhân lực cho các vị trí lãnh đạo cấp cao dần bị thu hẹp.

Thứ hai là mô hình làm việc cứng nhắc, thường xung đột với trách nhiệm gia đình. Cụ thể như thiếu sự linh hoạt đối với chính sách nghỉ phép và quay lại làm việc khiến việc thăng tiến trở nên khó khăn đúng vào thời điểm nhiều phụ nữ sẵn sàng bước vào các vai trò lớn hơn.

Thứ ba là thiên kiến trong tuyển dụng và thăng chức. Khi các quy trình phỏng vấn thiếu cấu trúc hoặc danh sách ứng viên không đa dạng, cơ hội của phụ nữ có thể bị thu hẹp ngay từ đầu.

Bà Angela Kim, Chủ tịch Women in AI Australia và AI4APAC kiêm Trưởng bộ phận Phân tích Dữ liệu và Trí tuệ Nhân tạo tại AIA Australia, cho rằng chưa nói đến sự cân bằng về giới, ngay cả con đường tiến tới các vị trí lãnh đạo cấp cao trong lĩnh vực dữ liệu và AI hiện nay vẫn mang đậm tính truyền thống.

Khi các tổ chức thường ưu tiên những ứng viên có hành trình kỹ thuật dài và liên tục, trong khi cơ chế thăng tiến cứng nhắc khiến nhiều phụ nữ dù tham gia đông ở giai đoạn đầu sự nghiệp sẽ khó vượt qua bước chuyển từ cấp quản lý trung cấp lên cấp cao. Đặc biệt khi hành trình nghề nghiệp có những quãng gián đoạn để chăm sóc gia đình hoặc chuyển hướng sang lĩnh vực khác trước khi quay lại.

Lấy ví dụ như các vị trí như Giám đốc Dữ liệu (Chief Data Officer) hay Trưởng bộ phận AI thường được trao cho những người có hành trình nghề nghiệp dài và liên tục trong lĩnh vực kỹ thuật. Đây là mô hình phát triển sự nghiệp đã tồn tại từ lâu và vẫn chi phối cách các tổ chức lựa chọn lãnh đạo công nghệ.

Đồng quan điểm, bà Nho Đinh, Giám đốc Điều hành (COO) của Metric Việt Nam, cho rằng rào cản lớn nhất không nằm ở năng lực kỹ thuật mà ở quyền tiếp cận trách nhiệm và ra quyết định.

Nhiều phụ nữ trong ngành dữ liệu và công nghệ có năng lực chuyên môn cao nhưng thường được giao các vai trò thực thi hoặc hỗ trợ, thay vì những vị trí “sở hữu kết quả” như xây dựng chiến lược sản phẩm, quản lý ngân sách hoặc chịu trách nhiệm về doanh thu.

Theo bà, năng lực lãnh đạo không được hình thành chỉ nhờ thâm niên, mà được rèn luyện thông qua việc chịu trách nhiệm thực sự với kết quả kinh doanh.

Một rào cản khác là tiêu chuẩn sẵn sàng mang tính tự giới hạn. Phụ nữ thường chờ đến khi cảm thấy mình hoàn toàn đủ năng lực mới nhận vai trò lãnh đạo, trong khi môi trường công nghệ thay đổi nhanh đòi hỏi khả năng “vừa làm vừa học”.

Khi phụ nữ ít được trao quyền sở hữu dự án hoặc thiếu sự bảo trợ có chủ đích từ tổ chức, khoảng cách lãnh đạo có thể tiếp tục nới rộng theo thời gian.

KHI KỸ NĂNG MỀM TRỞ THÀNH LỢI THẾ LÃNH ĐẠO

Trong bối cảnh công nghệ ngày càng gắn chặt với hành vi con người và dữ liệu lớn, nhiều doanh nghiệp bắt đầu nhìn nhận đa dạng giới như một lợi thế chiến lược.

Theo bà Võ Thị Trung Trinh, trong quá trình xây dựng chính quyền số và đô thị thông minh, phụ nữ không chỉ là người thụ hưởng công nghệ mà còn là lực lượng quan trọng trong thiết kế và vận hành hệ thống.

Khi tham gia vào quá trình hoạch định chính sách và phân tích dữ liệu, phụ nữ thường mang đến góc nhìn gắn với nhu cầu thực tế của người dân và doanh nghiệp, đặc biệt là các nhóm yếu thế hoặc khu vực kinh tế nhỏ lẻ. Cách tiếp cận của phụ nữ thường chú trọng hơn đến trải nghiệm người dùng và khả năng tiếp cận của các nhóm xã hội khác nhau.

Trong các dự án chuyển đổi số, những kỹ năng như kết nối bối cảnh, thấu hiểu hành vi người dùng và diễn giải dữ liệu thành quyết định chính sách ngày càng trở nên quan trọng. Điều này giúp các hệ thống số trở nên bao trùm và gần gũi hơn.

Ở lĩnh vực phân tích dữ liệu, bà Nho Đinh cho rằng phụ nữ thường có khả năng kết nối số liệu với bối cảnh xã hội và văn hóa.

Chẳng hạn tại Metric, trong các nghiên cứu theo mùa vụ như báo cáo tiêu dùng áo dài dịp Tết, các chuyên gia nữ thường thể hiện khả năng liên kết dữ liệu với trải nghiệm sống, chuẩn mực văn hóa và động lực cảm xúc phía sau hành vi mua sắm.

Theo bà, một phần nguyên nhân là phụ nữ thường là người ra quyết định chính trong tiêu dùng hộ gia đình. Điều này giúp các nhà phân tích nữ không chỉ dừng lại ở câu hỏi “điều gì đã xảy ra” trong dữ liệu mà còn đào sâu vào “vì sao điều đó quan trọng”, từ đó chuyển hóa con số thành insight có thể hành động.

Ở góc độ điều hành, đây là yếu tố then chốt. Doanh nghiệp không đầu tư vào dữ liệu chỉ để báo cáo mà để đưa ra quyết định và cải thiện kết quả kinh doanh.

Trong lĩnh vực phát triển sản phẩm số, bà Elle Liu quan sát rằng những nhà xây dựng sản phẩm xuất sắc thường kết hợp sự đồng cảm sâu sắc với người dùng và bản năng giải quyết vấn đề sắc bén.

Phụ nữ sở hữu khả năng đơn giản hóa thông tin phức tạp, đồng thời tạo điều kiện để kỹ sư, nhà thiết kế, chuyên gia dữ liệu và marketing phối hợp hiệu quả.

Trong thiết kế sản phẩm, nhiều lãnh đạo nữ cũng có xu hướng đưa tư duy bao trùm vào ngay từ đầu, cân nhắc yếu tố khả năng tiếp cận, khác biệt văn hóa và các tình huống sử dụng đa dạng, thay vì xử lý vấn đề sau khi sản phẩm đã hoàn thiện.

Những cách tiếp cận này không chỉ cải thiện hợp tác nội bộ mà còn tạo ra lợi thế cạnh tranh rõ rệt, khi sản phẩm trở nên trực quan và phù hợp hơn với nhu cầu thị trường.

THIẾT KẾ HỆ THỐNG ĐỂ PHỤ NỮ TIẾN XA HƠN TRONG CÔNG NGHỆ

Theo bà Võ Thị Trung Trinh, Việt Nam đặt mục tiêu đến năm 2030 đạt tối thiểu 40% tỷ lệ tuyển sinh nữ trong giáo dục nghề nghiệp (theo Chiến lược Phát triển Giáo dục Nghề nghiệp giai đoạn 2021–2030, ban hành theo Quyết định số 2239)

Song song đó, Nghị quyết số 28 về Chiến lược quốc gia về bình đẳng giới giai đoạn 2021–2030 đặt mục tiêu đến năm 2030, khoảng 30% doanh nghiệp và hợp tác xã do phụ nữ làm chủ, đồng thời gia tăng tỷ lệ phụ nữ đảm nhiệm các vị trí lãnh đạo và quản lý trong khu vực công.

Với việc giáo dục nghề nghiệp bao gồm nhiều ngành kỹ thuật, công nghệ và công nghệ thông tin, mục tiêu này được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng để mở rộng sự tham gia của phụ nữ trong các lĩnh vực liên quan đến STEM.

Để đạt được mục tiêu này, các chuyên gia cho rằng cần những giải pháp mang tính hệ thống, từ giáo dục đến chính sách lao động và quản trị doanh nghiệp.

Từ kinh nghiệm tham gia các chương trình chuyển đổi quy mô lớn, bà Angela Kim cho rằng một trong những giải pháp hiệu quả là các lãnh đạo cấp cao cần chủ động hỗ trợ phụ nữ chuyển từ các vai trò chuyên môn sang các vị trí lãnh đạo chiến lược và tham gia vào các chương trình chuyển đổi ở cấp doanh nghiệp.

Bên cạnh đó, các tổ chức cũng cần mở rộng cách tiếp cận trong việc đánh giá “tiềm năng lãnh đạo”, thay vì chỉ dựa vào lịch sử nghề nghiệp. Tư duy đổi mới và năng lực chiến lược cần được xem là những yếu tố quan trọng khi lựa chọn lãnh đạo trong kỷ nguyên dữ liệu và AI.

Tại Canva, bà Elle Liu cho biết công ty áp dụng nhiều chính sách nhằm hỗ trợ cân bằng giữa công việc và gia đình. Tất cả phụ huynh – bất kể giới tính – đều được hưởng 18 tuần nghỉ phép có lương, kèm theo lộ trình quay lại làm việc theo từng giai đoạn.

Song song đó, các chính sách chăm sóc gia đình công bằng cũng đóng vai trò quan trọng. Khi cả nam và nữ đều sử dụng các chính sách nghỉ phép và làm việc linh hoạt, trách nhiệm gia đình sẽ không còn bị nhìn nhận như một “sự đánh đổi” với sự nghiệp.

Theo bà, những chính sách hiệu quả nhất là những chính sách gắn kết giữa thu hút và thăng tiến. Không chỉ cần đưa thêm phụ nữ vào ngành công nghệ, mà còn phải thiết kế hệ thống giúp họ phát triển lâu dài.

Ở góc độ doanh nghiệp, bà Nho Đinh cho rằng phụ nữ cần được trao quyền ra quyết định thực chất, thay vì các chức danh mang tính biểu tượng.

Phát triển lãnh đạo nên bao gồm tư duy thương mại, chiến lược và trách nhiệm tăng trưởng, không chỉ đào tạo kỹ thuật. Đồng thời, tổ chức cũng cần chấp nhận rằng phong cách lãnh đạo có thể khác nhau và sự khác biệt không đồng nghĩa với kém hiệu quả.

Ở cấp giáo dục và chính sách, STEM cần được truyền thông rộng hơn như một lĩnh vực tạo ra giá trị kinh tế và xã hội, chứ không chỉ là lập trình hay kỹ thuật.

Liên kết chặt chẽ hơn giữa nhà trường và doanh nghiệp sẽ giúp nữ sinh nhìn thấy rõ lộ trình nghề nghiệp dài hạn trong công nghệ và dữ liệu.

Theo bà Trinh, trong bối cảnh chỉ khoảng 21–22% sinh viên tốt nghiệp các ngành khoa học máy tính và kỹ thuật là nữ, chính quyền đô thị có vai trò quan trọng trong việc mở rộng “đường ống” nhân lực cho mục tiêu quốc gia.

TP. Hồ Chí Minh đang thúc đẩy tích hợp STEM vào chương trình giáo dục trung học, khuyến khích hợp tác công – tư trong đào tạo kỹ năng số, đồng thời phát triển các chương trình học bổng dành cho nữ sinh theo học các lĩnh vực then chốt như khoa học dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và an ninh mạng.