Singapore chuẩn bị “bài kiểm tra hạt nhân” với IAEA: Bước đi thận trọng trước ngã rẽ năng lượng tương lai

Singapore đang bước vào một giai đoạn được xem là mang tính bản lề trong chiến lược năng lượng dài hạn khi lần đầu tiên chấp nhận để Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) tiến hành một cuộc đánh giá độc lập về mức độ sẵn sàng đối với điện hạt nhân.

Theo thông báo của Thủ tướng Lawrence Wong ngày 19/5, Singapore sẽ trải qua giai đoạn đầu tiên của chương trình Đánh giá Hạ tầng Hạt nhân Tích hợp (Integrated Nuclear Infrastructure Review - INIR) vào năm 2027. Đây là quy trình do IAEA xây dựng dành cho các quốc gia đang cân nhắc triển khai chương trình điện hạt nhân dân sự.

Điều đáng chú ý là Singapore nhấn mạnh cuộc đánh giá này không đồng nghĩa với việc quốc đảo sẽ triển khai điện hạt nhân. Thay vào đó, mục tiêu là xác định liệu nước này đã có đủ năng lực kỹ thuật, thể chế, pháp lý và quản trị để đưa ra một quyết định có cơ sở về năng lượng hạt nhân trong tương lai hay chưa.

“Đây không phải là quyết định triển khai điện hạt nhân tại Singapore”, Thủ tướng Lawrence Wong khẳng định. Tuyên bố này phản ánh cách tiếp cận đặc trưng của Singapore: thận trọng, từng bước và dựa trên đánh giá khoa học - kỹ thuật trước các quyết định có thể ảnh hưởng lâu dài tới an ninh năng lượng quốc gia.

“BÀI KIỂM TRA” TOÀN DIỆN VỀ NĂNG LỰC HẠT NHÂN

Theo mô hình đánh giá của IAEA, giai đoạn đầu tiên của INIR sẽ xem xét năng lực của Singapore trong 19 lĩnh vực then chốt liên quan tới chương trình điện hạt nhân. Các lĩnh vực này bao gồm an toàn hạt nhân, quản lý chất thải phóng xạ, ứng phó khẩn cấp, an ninh hạt nhân, khung pháp lý, cơ chế tài chính, bảo vệ môi trường, đào tạo nguồn nhân lực, cơ sở hạ tầng kỹ thuật và khả năng điều phối giữa các cơ quan quản lý.

Đây thực chất là một “bài kiểm tra năng lực quốc gia”, bởi điện hạt nhân không chỉ là câu chuyện công nghệ lò phản ứng mà còn liên quan tới toàn bộ hệ sinh thái quản trị đi kèm.

Trong giai đoạn đánh giá, Singapore sẽ phải chuẩn bị báo cáo tự đánh giá toàn diện trước khi nhóm chuyên gia quốc tế của IAEA tới làm việc trực tiếp trong khoảng một tuần vào năm 2027. Sau đó, IAEA sẽ công bố các phát hiện chính, đồng thời phát hành báo cáo cuối cùng gồm các quan sát, khuyến nghị và đề xuất cải thiện.

Theo Chính phủ Singapore, nước này không kỳ vọng có thể đáp ứng toàn bộ yêu cầu của giai đoạn 1 ngay lập tức. Tuy nhiên, quá trình này sẽ giúp xác định những khoảng trống cần tiếp tục hoàn thiện nếu Singapore muốn duy trì khả năng lựa chọn điện hạt nhân trong tương lai. Điều này đặc biệt quan trọng bởi theo quy trình của IAEA, INIR chỉ là bước đầu tiên trong lộ trình kéo dài nhiều năm.

Nếu một quốc gia quyết định phát triển điện hạt nhân sau giai đoạn đánh giá ban đầu, họ sẽ tiếp tục bước sang giai đoạn hai - chuẩn bị cho đấu thầu và xây dựng nhà máy điện hạt nhân – trước khi bước vào giai đoạn ba là vận hành thương mại. Theo IAEA, toàn bộ quá trình từ lúc bắt đầu cân nhắc điện hạt nhân cho tới khi vận hành nhà máy đầu tiên thường mất khoảng 10-15 năm.

VÌ SAO SINGAPORE QUAN TÂM TỚI ĐIỆN HẠT NHÂN?

Việc Singapore nghiêm túc nghiên cứu năng lượng hạt nhân diễn ra trong bối cảnh quốc đảo này đang đối mặt với bài toán năng lượng ngày càng phức tạp.

Singapore gần như không có tài nguyên năng lượng nội địa và hiện phụ thuộc chủ yếu vào khí tự nhiên nhập khẩu để phát điện. Trong khi đó, nhu cầu điện được dự báo sẽ tiếp tục tăng mạnh trong các thập kỷ tới khi nền kinh tế số, trí tuệ nhân tạo, trung tâm dữ liệu và quá trình điện hóa ngày càng mở rộng.

Thủ tướng Lawrence Wong cho biết thế giới hiện cũng đang chứng kiến sự quan tâm trở lại đối với điện hạt nhân do nhu cầu điện toàn cầu tăng nhanh cùng áp lực cắt giảm phát thải carbon. Điện hạt nhân được xem là nguồn điện nền ổn định, phát thải thấp và có mật độ năng lượng rất cao. “Chúng ta đang chứng kiến làn sóng dự án điện hạt nhân mới mạnh nhất trong nhiều thập kỷ”, ông Wong nhận định.

Trong bối cảnh đó, nhiều quốc gia châu Á đang quay lại với điện hạt nhân như một giải pháp bảo đảm an ninh năng lượng và giảm phát thải. Đáng chú ý, 5 quốc gia ASEAN gồm Việt Nam, Indonesia, Philippines, Malaysia và Thái Lan đều đã công bố kế hoạch nghiên cứu hoặc phát triển điện hạt nhân trong tương lai.

Sự chuyển động của khu vực khiến Singapore không thể đứng ngoài xu thế. Theo Tiến sĩ Michael Short thuộc Viện Công nghệ Massachusetts (MIT), dù Singapore có triển khai điện hạt nhân hay không, quốc gia này vẫn cần hiểu rõ tác động từ các quyết định năng lượng của các nước láng giềng.

Thực tế, Singapore đã nghiên cứu điện hạt nhân từ hơn một thập kỷ trước. Năm 2012, Bộ Thương mại và Công nghiệp Singapore từng phối hợp với các chuyên gia độc lập từ Mỹ và Thụy Sĩ tiến hành nghiên cứu về tính khả thi của điện hạt nhân truyền thống.

Dù vậy, Chính phủ Singapore vẫn giữ thái độ rất thận trọng. Thủ tướng Lawrence Wong nhấn mạnh nhiều công nghệ hạt nhân tiên tiến hiện vẫn ở giai đoạn đầu triển khai. Thế giới cần thêm thời gian để tích lũy kinh nghiệm vận hành thực tế, hoàn thiện tiêu chuẩn an toàn và xây dựng khung quản lý phù hợp.

“Là một quốc gia thành phố nhỏ và mật độ dân cư cao, chúng tôi không có chỗ cho sai sót”, ông Wong nói. Phát biểu này cho thấy an toàn sẽ tiếp tục là “lằn ranh đỏ” trong mọi cân nhắc của Singapore về điện hạt nhân.

XÂY DỰNG NĂNG LỰC TRƯỚC KHI RA QUYẾT ĐỊNH

Một trong những điểm đáng chú ý nhất trong chiến lược của Singapore là quốc gia này đang xây dựng năng lực hạt nhân ngay cả khi chưa đưa ra quyết định triển khai điện hạt nhân.

Theo giới chuyên gia, đây là cách tiếp cận nhằm bảo đảm Singapore có đầy đủ kiến thức và khả năng đánh giá trước khi phải đối mặt với các lựa chọn chiến lược trong tương lai.

Trong nhiều năm qua, Singapore đã liên tục mở rộng hợp tác quốc tế với các cơ quan quản lý hạt nhân hàng đầu thế giới. Các đối tác bao gồm Ủy ban Quản lý Hạt nhân Mỹ, Cơ quan An toàn Bức xạ và Hạt nhân Phần Lan, cùng Cơ quan An toàn Hạt nhân Pháp.

Song song với đó, Singapore đã thành lập các đơn vị chuyên trách về an toàn hạt nhân tại Cơ quan Môi trường Quốc gia (NEA) và tăng cường nghiên cứu trong nhiều lĩnh vực.

Các nghiên cứu này bao gồm thiết kế an toàn lò phản ứng, hệ thống ứng phó khẩn cấp, tiêu chuẩn vận hành, khả năng phòng ngừa tai nạn và quản lý chất thải phóng xạ.

Năm 2023, Cơ quan Thị trường Năng lượng Singapore cũng thực hiện nghiên cứu riêng về quản lý chất thải phóng xạ. Theo Chính phủ Singapore, nghiên cứu này giúp nước này hiểu rõ hơn các thông lệ quốc tế trong lưu trữ và xử lý chất thải phóng xạ an toàn, đồng thời đề xuất các phương án quản lý phù hợp. Đây được xem là một trong những thách thức lớn nhất đối với Singapore.

Ông Low Xin Wei, Giám đốc điều hành Viện Nghiên cứu và An toàn Hạt nhân Singapore, cho rằng quản lý chất thải phóng xạ là vấn đề đặc biệt nhạy cảm với một quốc gia thiếu đất và có mật độ dân cư cao như Singapore.

Không giống nhiều quốc gia rộng lớn có thể dành các khu vực biệt lập để lưu trữ chất thải dài hạn, Singapore gần như không có “vùng đệm” địa lý. Do đó, nếu theo đuổi điện hạt nhân, quốc đảo này sẽ phải xây dựng hệ thống an toàn ở mức cao nhất.

Theo các chuyên gia, điều đáng chú ý trong cách tiếp cận của Singapore là quốc gia này không xem điện hạt nhân đơn thuần là bài toán công nghệ. Thay vào đó, đây là quyết định mang tính chiến lược quốc gia, liên quan đồng thời tới an ninh năng lượng, biến đổi khí hậu, tài chính công, quản trị rủi ro và niềm tin xã hội.

Giáo sư Laurence Williams - Chủ tịch Hội đồng Cố vấn An toàn Hạt nhân thuộc NEA - cho rằng việc tiến hành đánh giá INIR giúp Singapore xác định liệu cơ sở hạ tầng hiện tại đã đủ toàn diện để đáp ứng yêu cầu của một chương trình điện hạt nhân hay chưa.

Nếu quyết định phát triển điện hạt nhân được đưa ra trong tương lai, Singapore nhiều khả năng sẽ phải xây dựng một kế hoạch hành động quy mô lớn nhằm khắc phục các điểm yếu được IAEA chỉ ra.

Tuy nhiên, giới chuyên gia cũng lưu ý rằng kết quả đánh giá của IAEA sẽ chỉ là một phần trong quá trình ra quyết định. Các yếu tố kinh tế, chi phí công nghệ, khả năng chấp nhận của xã hội, diễn biến công nghệ toàn cầu và cả môi trường địa chính trị khu vực đều sẽ ảnh hưởng tới lựa chọn cuối cùng.

Thậm chí, Thủ tướng Lawrence Wong cũng thừa nhận quá trình đánh giá có thể dẫn tới kết luận rằng điện hạt nhân không phải là con đường phù hợp với Singapore. “Nếu vậy, chúng tôi sẽ chấp nhận kết luận đó”, ông nói.

Tuy nhiên, ông cho rằng ngay cả trong trường hợp Singapore không triển khai điện hạt nhân, những năng lực và kiến thức được tích lũy vẫn sẽ rất có giá trị. Điều này đặc biệt quan trọng khi điện hạt nhân đang dần trở thành một phần trong cơ cấu năng lượng của ASEAN.

Sự dịch chuyển của Singapore phản ánh xu hướng lớn hơn đang diễn ra tại Đông Nam Á. Trong nhiều năm, điện hạt nhân từng bị xem là lựa chọn quá rủi ro hoặc quá đắt đỏ đối với phần lớn các quốc gia ASEAN.

Tuy nhiên, áp lực giảm phát thải carbon, nhu cầu điện tăng nhanh và lo ngại về an ninh năng lượng đang khiến khu vực này bắt đầu đánh giá lại vai trò của điện hạt nhân.

Không chỉ Việt Nam, Indonesia hay Philippines, nhiều quốc gia khác trong khu vực cũng đang đẩy mạnh nghiên cứu công nghệ SMR như một giải pháp điện nền phát thải thấp. Các tập đoàn công nghệ lớn trên thế giới cũng đang ngày càng quan tâm tới điện hạt nhân để đáp ứng nhu cầu điện khổng lồ từ trung tâm dữ liệu và trí tuệ nhân tạo.

Trong bối cảnh đó, cuộc đánh giá của IAEA đối với Singapore có thể trở thành dấu mốc quan trọng không chỉ với riêng quốc đảo này mà còn với cả ASEAN.

Nếu một quốc gia nổi tiếng thận trọng như Singapore quyết định tiếp tục mở rộng nghiên cứu điện hạt nhân sau INIR, điều đó có thể tạo thêm động lực cho xu hướng phát triển hạt nhân dân sự trong khu vực. Ngược lại, nếu Singapore kết luận rằng điện hạt nhân không phù hợp, quyết định đó cũng sẽ mang nhiều giá trị tham khảo đối với các quốc gia ASEAN khác đang đứng trước lựa chọn tương tự.

Dù kết quả ra sao, việc Singapore chủ động tiến hành “bài kiểm tra hạt nhân” với IAEA cho thấy một thực tế rõ ràng: trong kỷ nguyên chuyển đổi năng lượng và điện hóa sâu rộng, điện hạt nhân đang quay trở lại bàn nghị sự chiến lược của châu Á.