Thói quen ăn uống có thể là “thủ phạm” gây bệnh tật

Trong thập kỷ gần đây, Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu trong chăm sóc sức khỏe. Tuổi thọ trung bình của người dân được nâng lên 74 tuổi. Tuy nhiên, với sự phát triển của kinh tế và đô thị hóa cùng xu hướng thay đổi thói quen ăn uống, mô hình bệnh tật cũng đã thay đổi rõ rệt.

Từ độ tuổi 64 - 75, người Việt thường phải sống chung với ít nhất ba căn bệnh mạn tính. Trong khi đó, người Nhật có tuổi thọ trung bình cao hơn (86 tuổi) và tuổi sức khỏe cũng cao hơn rất nhiều, có thể sống khỏe mạnh đến 80 tuổi. 

Tại Đông Nam Á, tuổi thọ của nam giới Việt Nam xếp thứ 5 và nữ giới xếp thứ 2, song số năm mắc bệnh lại cao. Cụ thể, mỗi người Việt sống trung bình khoảng 10 năm với bệnh tật, làm giảm đáng kể số năm sống khỏe mạnh.

Đặc biệt, nếu trước kia phần lớn các ca tử vong liên quan tới bệnh truyền nhiễm thì nay, cứ 10 người thì có tới 8 người tử vong vì bệnh không lây nhiễm, trong đó, tim mạch, ung thư, đái tháo đường và bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính chiếm tỷ lệ cao nhất.

Điểm chung của các căn bệnh này là đều gắn liền với lối sống và đặc biệt là thói quen ăn uống. 75% tỷ lệ tử vong tại Việt Nam hiện nay có nguyên nhân trực tiếp hoặc gián tiếp từ dinh dưỡng không hợp lý. Một khẩu phần nhiều thịt đỏ, dầu mỡ, muối, đường; thói quen tiêu thụ thực phẩm chế biến sẵn, đồ uống có cồn và ít rau xanh, trái cây đã và đang biến thói quen ăn uống thành “thủ phạm” dẫn đến bệnh tật.

Tại tọa đàm "Chăm sóc sức khỏe cộng đồng - giải pháp bền vững cho sự phát triển" vừa qua, các chuyên gia cảnh báo, xã hội hiện đại đang phải đối mặt với gánh nặng kép về dinh dưỡng. Một mặt, tình trạng suy dinh dưỡng, thiếu vi chất vẫn tồn tại. Mặt khác, thừa cân, béo phì, rối loạn chuyển hóa lại gia tăng nhanh chóng.

TS.BS Trương Hồng Sơn, Viện trưởng Viện Y học Ứng dụng Việt Nam, Phó tổng Thư ký Tổng hội Y học Việt Nam, chỉ rõ: “Nếu như trước đây, người dân suy dinh dưỡng chủ yếu vì nghèo đói, thì hiện nay nhiều trường hợp xuất phát từ thiếu kiến thức dinh dưỡng”.

Đáng lo ngại, xu hướng này diễn ra mạnh ở giới trẻ – nhóm vốn được coi là năng động và có tri thức. TS.BS Phan Bích Nga, Giám đốc Trung tâm Khám và tư vấn dinh dưỡng trẻ em, Viện Dinh dưỡng Quốc gia, phân tích: “Người trẻ hiện nay tiêu thụ nhiều đồ ăn nhanh, giàu năng lượng nhưng nghèo dinh dưỡng. Tỷ lệ thừa cân béo phì ở trẻ trên 6 tuổi đã tăng gần gấp đôi chỉ trong 10 năm, từ 8,4% lên gần 16%”.

Không chỉ thừa – thiếu năng lượng, tình trạng “đói vi chất” âm thầm cũng đang là vấn đề nhức nhối. Thực phẩm chế biến nhanh, giàu chất bảo quản và phụ gia nhưng nghèo vitamin, khoáng chất ngày càng phổ biến trong khẩu phần ăn uống.

Thói quen ăn uống tưởng chừng đơn giản, nhưng lại đang chi phối sâu sắc tới sức khỏe cộng đồng. Khi thói quen này sai lệch, nó không chỉ gây ra những căn bệnh mạn tính đắt đỏ và khó điều trị, mà còn rút ngắn “tuổi khỏe mạnh” của người dân – tức khoảng thời gian sống mà ít bệnh tật, ít phụ thuộc.

ThS.BS Nguyễn Văn Tiến, Viện Dinh dưỡng Quốc gia, nhấn mạnh dinh dưỡng hợp lý cần được nhìn nhận xuyên suốt vòng đời. Từ giai đoạn bào thai, chế độ ăn uống của người mẹ đã ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe tim mạch, tiểu đường hay nguy cơ ung thư của đứa trẻ trong tương lai.

Trẻ em được bú sữa mẹ đầy đủ, ăn uống đa dạng ở tuổi thơ ấu sẽ có nguy cơ thấp hơn với các bệnh mạn tính sau này. Ở người trưởng thành và cao tuổi, cải thiện chế độ ăn và tăng vận động có thể làm chậm tiến triển bệnh, giảm tỷ lệ tử vong và tàn tật.

Tuy nhiên, để thay đổi nhận thức và hành vi dinh dưỡng trong cộng đồng không hề dễ. Ở góc độ chính sách, các chuyên gia kêu gọi sớm xây dựng Luật Dinh dưỡng nhằm đặt ra chuẩn mực pháp lý, kiểm soát truyền thông về thực phẩm, đồng thời, bảo vệ người tiêu dùng trước các quảng cáo thiếu kiểm chứng.

Song song đó, việc phát triển y tế học đường để theo dõi, điều chỉnh chế độ ăn uống cho học sinh, cùng các chương trình bổ sung vi chất cộng đồng, sẽ giúp cải thiện tình trạng “đói vi chất” đang âm thầm lan rộng.

Nghị quyết 72-NQ/TW của Bộ Chính trị đặt mục tiêu đến năm 2030 tăng chiều cao trung bình của trẻ em và thanh thiếu niên từ 1 - 18 tuổi thêm tối thiểu 1,5cm; đến năm 2045 tầm vóc, thể lực, chiều cao trung bình của thanh niên tương đương các quốc gia có cùng mức phát triển.

Nghị quyết 72 cũng đưa ra mục tiêu vào năm 2030 tuổi thọ trung bình đạt 75,5 tuổi, trong đó số năm sống khỏe mạnh đạt tối thiểu 68 năm; vào năm 2045, tuổi thọ trung bình đạt trên 80 tuổi, trong đó số năm sống khoẻ mạnh tăng lên trên 71 tuổi.

Tại Ngày Dinh dưỡng cộng đồng Việt Nam lần 5 diễn ra sáng 28/9, Thứ trưởng Bộ Y tế Trần Văn Thuấn một lần nữa nhắc lại: "Chúng ta thường nghe 'có thực mới vực được đạo', điều đó thể hiện vai trò của dinh dưỡng trong cuộc sống hằng ngày của mỗi người".

“Từ đó, chúng ta cần phải có suy nghĩ mỗi bữa ăn không chỉ để ấm bụng, no bụng mà phải ăn làm sao để tạo tiền đề cho phát triển tốt về thể trạng, tinh thần, sức khỏe cho mỗi cá nhân, xa hơn nữa cho cả dân tộc”, Thứ trưởng Thuấn nhấn mạnh.

Bên cạnh đó cũng có một câu nói khác là “bệnh từ miệng mà vào”. Điều đó có nghĩa nếu chúng ta có thói quen ăn uống không hợp lý, thiếu hay thừa, thì đều gây ra bệnh tật. 

Thứ trưởng Trần Văn Thuấn nhấn mạnh, đã đến lúc phải thay đổi tư duy, chuyển trọng tâm từ việc điều trị bệnh sang phòng bệnh, trong đó dinh dưỡng đóng vai trò then chốt. "Bữa ăn lành mạnh hôm nay chính là sự chuẩn bị cho một tương lai khỏe mạnh hơn, hạnh phúc hơn," Thứ trưởng khẳng định. 

Ngày Dinh dưỡng cộng đồng 2025 diễn ra trong bối cảnh tỷ lệ thừa cân, béo phì tại Việt Nam tăng nhanh nhất khu vực Đông Nam Á, đạt 38% so với mức trung bình 10 - 20% của các nước trong khu vực. Khoảng 70% người trưởng thành chưa đạt mức vận động thể lực theo khuyến cáo.

Nhiều người có chỉ số BMI bình thường nhưng vẫn dư thừa mỡ nội tạng do chế độ ăn uống thiếu khoa học và lối sống ít vận động, kéo theo nguy cơ mắc các bệnh không lây nhiễm như tăng huyết áp, đái tháo đường, tim mạch, thậm chí ung thư.