Thừa cân ở trẻ em báo động xu hướng thực phẩm kém lành mạnh

Báo cáo "Xoay chuyển tình thế về thừa cân ở trẻ em tại Đông Á và Thái Bình Dương – Xây dựng môi trường thực phẩm tốt hơn cho trẻ em" cảnh báo tình trạng thừa cân đang ở mức đáng lo ngại trên toàn khu vực, với hơn 15% trẻ em và thanh thiếu niên bị ảnh hưởng ở 30 trong số 33 quốc gia.

Khu vực này trở thành nơi có số trẻ em thừa cân nhiều nhất trên thế giới, cứ 4 trẻ em thừa cân trên toàn cầu thì có 1 trẻ em sống tại đây. Báo cáo cũng nhấn mạnh tình trạng béo phì tăng gần gấp đôi so với tỷ lệ trẻ nhẹ cân, một sự đảo chiều đáng chú ý cho thấy suy dinh dưỡng đang chuyển sang những hình thức mới và nguy hiểm hơn.

“Mọi trẻ em đều có quyền được hưởng thực phẩm bổ dưỡng, thế nhưng trên khắp khu vực, các em liên tục bị nhắm tới với những sản phẩm không lành mạnh đe dọa sức khỏe,” bà June Kunugi, Giám đốc UNICEF Khu vực Đông Á và Thái Bình Dương cho biết. 

Trong danh sách các nước có tỉ lệ béo phì cao còn có Chile, Mỹ, Các Tiểu Vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE)… Theo tờ The Guardian (Anh), báo cáo nói trên sử dụng dữ liệu từ hơn 190 quốc gia, vùng lãnh thổ và các nguồn từ Quỹ Nhi đồng Liên hợp quốc (UNICEF), Tổ chức Y tế thế giới và Ngân hàng Thế giới.

"Béo phì đang là mối lo ngày càng lớn. Thực phẩm siêu chế biến đang thay thế trái cây, rau củ và protein trong bối cảnh dinh dưỡng đóng vai trò quan trọng đối với sự phát triển thể chất, trí tuệ và sức khỏe tinh thần của trẻ em", bà Catherine Russell, Giám đốc điều hành UNICEF, cho hay. Chiến dịch tiếp thị đồ ăn vặt rầm rộ, nhãn mác gây hiểu lầm... đang thúc đẩy cuộc khủng hoảng.

Tình trạng thừa cân và béo phì không chỉ ảnh hưởng tiêu cực đến sức khỏe và việc học tập của trẻ, mà còn tạo gánh nặng lớn cho gia đình, hệ thống y tế và nền kinh tế. Dự báo đến năm 2030, chi phí này có thể lên tới 2% hoặc hơn trong GDP ở hầu hết các quốc gia Đông Á và Thái Bình Dương.

Trên khắp khu vực, những hành động mạnh mẽ đang dần hình thành. Thái Lan đã hoàn thiện dự thảo luật nhằm hạn chế quảng cáo đồ ăn vặt, bao gồm lệnh cấm sử dụng nhân vật hoạt hình, quảng cáo trong khung giờ trẻ em xem TV nhiều nhất. Tại Malaysia, Chính phủ đã siết chặt thuế đường như một phần của “cuộc chiến chống đường” trên toàn quốc.

Tại Việt Nam, báo cáo ghi nhận tỷ lệ thừa cân và béo phì ở trẻ em từ 5 – 19 tuổi tăng mạnh — từ 8,5% năm 2010 lên 19% năm 2020. Doanh số bán các thực phẩm không lành mạnh tại nước ta cũng tăng vọt 257% trong giai đoạn 2017 – 2021. Hiện Việt Nam đã phê duyệt luật thuế đầu tiên đối với đồ uống có đường, dự kiến đạt 10% vào năm 2028.

Tại buổi ra mắt dự án cộng đồng  “Về nhà ăn cơm - dưỡng lành từ gốc" PGS.TS.BS Bùi Thị Nhung, nguyên trưởng khoa Dinh dưỡng học đường và ngành nghề, Viện Dinh dưỡng quốc gia, nhận định: "Có một nghịch lý trong nhận thức xã hội hiện nay. Trong khi người lớn ngày càng lo sợ về các vấn đề sức khỏe, ăn uống kiêng khem, thì họ lại có xu hướng sợ trẻ em thiếu chất, cho phép con em mình ăn uống không kiểm soát".

Hậu quả là sự gia tăng của các căn bệnh vốn chỉ thấy ở người trưởng thành nay lại xuất hiện ở trẻ nhỏ, bao gồm gút, mỡ máu cao, đột quỵ... Bác sĩ Nhung cho biết từng tiếp nhận trẻ 18 tháng tuổi có chỉ số cholesterol lên tới 6.9 và axit uric trên 500 - con số đáng báo động, thường thấy ở người lớn tuổi. Hay trẻ 14 tuổi đã phải dùng thuốc điều trị mỡ máu với liều lượng cao.

Bà Dương Thị Hải Anh, y sĩ Y học cổ truyền, người sáng lập dự án, cho hay "ăn vội, ăn nhanh, ăn đêm hoặc ăn lệch" đang dần trở thành xu hướng, đặc biệt ở giới trẻ hiện nay. Nhiều bữa ăn hàng ngày tuy giúp no bụng nhưng lại là những "bữa ăn rỗng", thiếu hụt dinh dưỡng thiết yếu. Khi nhận thấy con béo phì, nhiều gia đình lại tìm mọi cách để giảm cân cho con bằng các phương pháp sai lầm, như"cắt cơm, ăn thịt, uống thực phẩm chức năng"…

Tại hội thảo khoa học quốc tế về Dinh dưỡng học đường năm 2025, PGS.TS. Trần Thanh Dương, Viện trưởng Dinh dưỡng, cho biết tỷ lệ thừa cân, béo phì ở học sinh Việt Nam tại các đô thị lớn hiện khoảng 26%. "Tốc độ này nhanh hơn Thái Lan và đang tiệm cận các nước phát triển. Thừa cân béo phì chính là quả bom nổ chậm cho gánh nặng của các bệnh không lây nhiễm trong tương lai, bào mòn sức khỏe và năng suất lao động của quốc gia", PGS Dương nói.

Theo khảo sát của Viện Dinh dưỡng, trẻ em Việt Nam tiêu thụ trung bình 30 - 40g đường mỗi ngày, vượt xa khuyến nghị của WHO (dưới 25g/ngày). Đồng thời, trẻ em đô thị dành trung bình 4 - 6 giờ mỗi ngày cho các hoạt động ít vận động như xem tivi, sử dụng máy tính và thiết bị điện tử.

"Một yếu tố quan trọng khác là thiếu bữa ăn học đường cân bằng dinh dưỡng. Hiện chỉ chưa đến 50% trường tổ chức bữa ăn cho trẻ mầm non và khoảng 30% đối với học sinh tiểu học. Đa số căng tin trường học và quầy hàng gần trường bán thức ăn nhanh, đồ uống có đường, thực phẩm chế biến công nghiệp", PGS Dương cho biết.

Tại hội thảo, Thứ trưởng Y tế Nguyễn Tri Thức cũng trăn trở về gánh nặng dinh dưỡng đang tồn tại ở Việt Nam. Ông cho rằng cần thiết phải có tư duy mới và những giải pháp đột phá, tạo ra một "cú hích chiến lược" tại "mặt trận" trường học.

"Cần luật hóa chính sách dinh dưỡng học đường để triển khai đồng bộ các chương trình như bữa ăn học đường quốc gia, giáo dục dinh dưỡng, kiểm soát béo phì học đường... để phát triển tầm vóc và thể lực cho thế hệ trẻ", Thứ trưởng nói.

Tiến sĩ Lê Thái Hà, Phó Cục trưởng Cục Phòng bệnh (Bộ Y tế), cho biết Luật Phòng bệnh đang xây dựng có một chương riêng về dinh dưỡng. Dự thảo luật nêu rõ học sinh các cấp sẽ được tuyên truyền và giáo dục về dinh dưỡng, bảo đảm chế độ ăn phù hợp theo độ tuổi, được đánh giá tình trạng dinh dưỡng định kỳ.

Các quy định trong dự thảo sẽ chuyển từ "khuyến nghị" sang "bắt buộc", đồng thời xác định rõ trách nhiệm của các cơ sở giáo dục trong việc triển khai y tế học đường, bảo đảm an toàn thực phẩm, dinh dưỡng hợp lý và tăng cường hoạt động thể chất cho học sinh, TS Hà cho hay. Dự kiến, Dự thảo Luật Phòng bệnh sẽ được báo cáo Chính phủ và trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến tại kỳ họp tháng 10 tới.