Tiết kiệm điện và điện mặt trời mái nhà: Hai trụ cột đảm bảo an ninh năng lượng

Năm 2026, thị trường năng lượng quốc tế tiếp tục diễn biến phức tạp, giá nhiên liệu biến động khó lường, trực tiếp tác động đến chi phí phát điện và an ninh cung ứng. Đặc biệt đáng lo ngại là giai đoạn 2026–2028, khi nguy cơ mất cân đối cung–cầu điện được đánh giá là hiện hữu, nhất là trong các tháng nắng nóng cao điểm (thường rơi vào tháng 4, 5, 6, 7 hàng năm).

MỤC TIÊU TIẾT KIỆM TỐI THIỂU 3% TỔNG ĐIỆN NĂNG TIÊU THỤ TOÀN QUỐC

Chỉ thị 10 nêu rõ: mục tiêu tiết kiệm điện năm 2026 được Chính phủ đặt ra cụ thể và có thể đo lường được. Theo đó, phấn đấu tiết kiệm tối thiểu 3,0% tổng điện năng tiêu thụ toàn quốc. Riêng trong các tháng cao điểm nắng nóng (tháng 4, 5, 6, 7), con số này nâng lên tối thiểu 10% điện năng tiêu thụ. Đây là yêu cầu rất cao, đòi hỏi sự vào cuộc thực chất của tất cả các ngành, địa phương và người dân.

Chỉ thị phân công và nêu rõ trách nhiệm của từng nhóm đối tượng tham gia sản xuất và tiêu thụ điện năng. Cụ thể, yêu cầu chương trình quản lý nhu cầu điện (DSM) và điều chỉnh phụ tải (DR) được triển khai đồng bộ với mục tiêu tiết giảm tối thiểu 3.000 MW công suất phụ tải vào các khung giờ cao điểm khi hệ thống có nguy cơ mất cân đối. Đây là con số tương đương công suất của nhiều nhà máy điện lớn, cho thấy quy mô và tầm quan trọng của chương trình quản lý phía cầu.

Về phía hệ thống điện, Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) được giao chỉ tiêu giảm tổn thất điện năng xuống dưới 6% trên toàn hệ thống — một cột mốc kỹ thuật quan trọng giúp tăng hiệu quả sử dụng nguồn điện sẵn có mà không cần đầu tư thêm công suất mới.

Tại cơ quan, công sở, Chỉ thị yêu cầu thực hiện nghiêm các giải pháp sử dụng điện trong giờ cao điểm; rà soát, thay thế các thiết bị tiêu thụ điện hiệu suất thấp; ưu tiên mua sắm thiết bị hiệu suất năng lượng cao. Nội dung tiết kiệm điện được đưa vào chỉ tiêu đánh giá chấp hành kỷ luật nội bộ và thi đua khen thưởng hàng năm.

Đối với chiếu sáng công cộng và quảng cáo ngoài trời, đây là lĩnh vực với yêu cầu tiết kiệm khá mạnh. Mục tiêu phấn đấu tiết kiệm tối thiểu 30% tổng điện năng tiêu thụ chiếu sáng công cộng. Các nhà hàng, khách sạn, tòa nhà thương mại phải tắt hoặc giảm tối thiểu 50% công suất chiếu sáng quảng cáo ngoài trời vào giờ cao điểm buổi tối theo yêu cầu của đơn vị điện lực. Thời gian chiếu sáng công cộng được điều chỉnh linh hoạt; giảm công suất tại các khu vực ít nhu cầu và sau 23 giờ, với điều kiện vẫn bảo đảm an toàn giao thông và an ninh trật tự.

Đối với doanh nghiệp sản xuất, đây là nhóm khách hàng tiêu thụ điện lớn nhất. Chỉ thị yêu cầu các cơ sở sử dụng năng lượng có điện năng tiêu thụ từ 500.000 kWh/năm trở lên phải tiết kiệm ít nhất 3% điện năng tiêu thụ trên một đơn vị sản phẩm hoặc ít nhất 3% tổng điện năng tiêu thụ trong năm. Doanh nghiệp được khuyến khích tham gia chương trình DSM/DR, chủ động bố trí ca kíp sản xuất để hạn chế tiêu thụ điện giờ cao điểm, đồng thời chuẩn bị phương án máy phát điện dự phòng sẵn sàng huy động khi hệ thống điện cần thiết.

Đối với hộ gia đình, người dân được khuyến khích lắp đặt hệ thống đun nước nóng bằng năng lượng mặt trời, sử dụng các thiết bị dán nhãn năng lượng, và đặc biệt là tham gia lắp đặt điện mặt trời mái nhà.

Chỉ thị giao Bộ Công Thương chủ trì xây dựng và ban hành hướng dẫn phương pháp xác định, đo lường, kiểm tra, xác minh sản lượng điện tiết kiệm, hoàn thành trong năm 2026.

Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà nước phối hợp nghiên cứu cơ chế cho phép EVN hạch toán vào giá thành các chi phí hợp lý để thực hiện chương trình DSM; đồng thời nghiên cứu xây dựng Quỹ sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả. Đây là công cụ tài chính còn thiếu trong hệ sinh thái chính sách năng lượng hiện nay.

Bộ Khoa học và Công nghệ được giao nâng mức hiệu suất năng lượng tối thiểu của các phương tiện, thiết bị điện lên trên 5%, xây dựng lộ trình nâng chuẩn động cơ điện lên mức IE2–IE3, và nghiên cứu lộ trình loại bỏ bóng đèn sợi đốt từ 20W trở lên — bước tiến quan trọng trong hiện đại hóa tiêu chuẩn thiết bị tiêu thụ điện.

ĐIỆN MẶT TRỜI MÁI NHÀ LÀ ĐÒN BẨY CHỦ ĐỘNG

Chỉ thị xác định: Nếu tiết kiệm điện là giải pháp giảm cầu, thì phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ là giải pháp bổ sung cung tại chỗ — không phụ thuộc vào lưới truyền tải quốc gia, linh hoạt và phân tán.

Chỉ thị đặt ra mục tiêu về công suất điện mặt trời mái nhà với con số rất cụ thể: phấn đấu hàng năm có khoảng 10% cơ quan công sở và 10% hộ gia đình trên cả nước lắp đặt, sử dụng điện mặt trời mái nhà. Ngoài ra, tổng công suất phát triển phải đạt 20% công suất lắp đặt điện mặt trời mái nhà trong kế hoạch phát triển giai đoạn 2026–2030 của mỗi tỉnh/thành phố. Đặt trong bối cảnh tỷ lệ lắp đặt điện mặt trời mái nhà  hiện còn thấp ở phần lớn địa phương, thì đây là con số khá tham vọng. Tuy nhiên, đây cũng là cơ hội để thúc đẩy thị trường năng lượng phân tán. 

Một điểm nhấn quan trọng trong chính sách về điện mặt trời mái nhà lần này là việc khuyến khích lắp đặt kết hợp hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS) cùng với điện mặt trời mái nhà . Đây là bước chuyển về tư duy chính sách khi cho phép các tổ chức, cá nhân không chỉ lắp pin mặt trời để phát điện ban ngày, mà còn tích trữ điện để dùng vào giờ cao điểm buổi tối — thời điểm hệ thống điện quốc gia chịu áp lực lớn nhất.

Với lợi thế lưu trữ điện trong giờ thấp điểm, BESS giúp san bằng đỉnh phụ tải, tăng tính tự chủ năng lượng của hộ gia đình và doanh nghiệp, đồng thời giảm áp lực lên lưới điện phân phối. Đây là giải pháp công nghệ mà nhiều quốc gia phát triển đã triển khai thành công và đang ngày càng phổ biến nhờ giá pin lưu trữ giảm mạnh trong những năm gần đây.

Bộ Công Thương giữ vai trò chủ trì, tổng hợp kết quả và báo cáo Thủ tướng trong Quý 4/2026. Đồng thời có trách nhiệm chủ trì phối hợp với Bộ Tài chính và Ngân hàng Nhà nước để trình Thủ tướng ban hành quyết định về chính sách hỗ trợ cho hộ gia đình lắp đặt điện mặt trời mái nhà và hệ thống lưu trữ điện; trong đó, Bộ Tài chính đề xuất giải pháp bố trí ngân sách nhà nước, còn Ngân hàng Nhà nước đề xuất đầu mối tín dụng. Thời hạn hoàn thành: tháng 4/2026.

Bộ Xây dựng được giao nghiên cứu ban hành quy định yêu cầu công trình xây dựng mới phải thiết kế "sẵn sàng cho điện mặt trời" — một tiêu chuẩn kiến trúc sẽ tạo nền tảng hạ tầng cho việc lắp đặt điện mặt trời mái nhà trên quy mô lớn trong tương lai. Bộ cũng hướng dẫn thống nhất yêu cầu an toàn công trình và phòng cháy chữa cháy cho điện mặt trời mái nhà/BESS — một khoảng trống pháp lý cần được lấp đầy sớm.

UBND tỉnh/thành phố có trách nhiệm ban hành và triển khai kế hoạch phát triển điện mặt trời mái nhà theo Quy hoạch điện 8 điều chỉnh; công bố công khai quy trình, thủ tục đăng ký lắp đặt; đơn giản hóa thủ tục hành chính trong khuôn khổ pháp luật; đồng thời nghiên cứu, báo cáo Hội đồng nhân dân cấp tỉnh để kịp thời ban hành chính sách hỗ trợ riêng cho hộ gia đình theo thẩm quyền được giao tại khoản 2 Điều 22 Luật Điện lực năm 2024. Thời hạn hoàn thành: tháng 5/2026.

EVN được giao chỉ đạo các đơn vị kinh doanh điện địa phương tăng cường vận động, tư vấn, hỗ trợ và tạo điều kiện thuận lợi cho hộ tiêu thụ điện lắp đặt điện mặt trời mái nhà và hệ thống lưu trữ — thay đổi vai trò từ đơn vị cung cấp điện thuần túy sang đối tác hỗ trợ người dùng điện tự chủ năng lượng.

Đặc biệt, Chính phủ cũng giao EVN có trách nhiệm nghiên cứu, đề xuất các cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) đối với các cơ chế tài chính thúc đẩy chương trình, dự án tiết kiệm điện.

Tuy nhiên nhiệm vụ này sẽ phải giải quyết đồng thời ba thách thức lớn. Thứ nhất, cơ chế tài chính hỗ trợ hộ gia đình lắp điện mặt trời mái nhà phải được ban hành kịp thời. Nếu ban hành trễ hơn tháng 4/2026 sẽ mất cơ hội khai thác mùa nắng cao điểm năm nay.

Thứ hai, thủ tục hành chính đăng ký điện mặt trời mái nhà tại các địa phương phải thực sự được đơn giản hóa, tránh tái diễn tình trạng ách tắc như giai đoạn trước.

Thứ ba, cơ chế đo lường và xác minh sản lượng điện tiết kiệm phải minh bạch để tránh báo cáo thành tích hình thức.