Brazil nổi lên như đối thủ mới trong cuộc đua đất hiếm toàn cầu

Trong lịch sử phát triển kinh tế của Brazil, các cuộc bùng nổ khai thác tài nguyên thường gắn với vàng, cà phê hoặc cao su. Tuy nhiên, một “cơn sốt” mới đang hình thành tại quốc gia Nam Mỹ này, xoay quanh loại tài nguyên được ví như “vàng của kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo và năng lượng xanh”: đất hiếm.

“Những dự án đất hiếm lớn tiếp theo của thế giới sẽ nằm ở Brazil”, ông Andrew Tunks, nhà địa chất học đồng thời là Tổng giám đốc điều hành Công ty Meteoric Resources của Australia, nhận định trong cuộc trao đổi với tờ báo Đức DW. “Tôi không biết sẽ mất bao lâu, nhưng theo thời gian, tôi tin rằng Brazil sẽ cạnh tranh được với Trung Quốc”, ông nói.

Nhận định này phản ánh kỳ vọng ngày càng lớn của giới đầu tư quốc tế đối với tiềm năng đất hiếm của Brazil trong bối cảnh các nền kinh tế lớn đang tìm cách đa dạng hóa nguồn cung khoáng sản chiến lược, giảm phụ thuộc vào Trung Quốc.

Một trong những doanh nghiệp đặt cược lớn nhất vào tương lai đó là Meteoric Resources. Công ty đang đầu tư mạnh vào dự án Caldeira tại bang Minas Gerais, được cho là mỏ đất sét ion lớn nhất thế giới.

Các mỏ đất sét ion là nguồn cung đặc biệt quan trọng đối với nhóm đất hiếm trung bình và đất hiếm nặng như dysprosium và terbium. Đây là những nguyên liệu không thể thiếu trong sản xuất nam châm hiệu suất cao được sử dụng trong tua-bin điện gió, xe điện và nhiều công nghệ tiên tiến khác.

NHU CẦU ĐẤT HIẾM TOÀN CẦU TĂNG VỌT, DÒNG VỐN ĐỔ MẠNH VÀO BRAZIL

Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), nhu cầu đối với các nguyên tố đất hiếm sử dụng trong sản xuất nam châm như neodymium, praseodymium, dysprosium và terbium đã tăng gấp đôi kể từ năm 2015.

Trong kịch bản chính sách hiện nay, nhu cầu đối với nhóm khoáng sản này dự kiến tiếp tục tăng thêm khoảng một phần ba vào năm 2030 nhờ quá trình điện khí hóa nền kinh tế và tốc độ triển khai ngày càng nhanh của các công nghệ năng lượng mới như xe điện và điện gió.

IEA cũng cho rằng xu hướng tự động hóa, robot hóa và chuyển đổi số đang diễn ra trên phạm vi toàn cầu sẽ tiếp tục thúc đẩy nhu cầu đất hiếm. Các nguyên tố này hiện là thành phần thiết yếu trong xe điện, trung tâm dữ liệu AI, robot công nghiệp và nhiều hệ thống công nghệ cao khác.

Nhu cầu toàn cầu gia tăng nhanh chóng đã kích hoạt một làn sóng xin cấp phép khai thác chưa từng có tại quốc gia Nam Mỹ này. Theo Cơ quan Khai khoáng Quốc gia Brazil (ANM), hiện có 2.758 dự án liên quan đến đất hiếm đang được xem xét. Con số này cho thấy mức độ quan tâm bùng nổ của giới đầu tư. Trong suốt 45 năm, từ năm 1975 đến năm 2020, Brazil chỉ ghi nhận hơn 250 hồ sơ xin cấp phép khai thác đất hiếm. Tuy nhiên, riêng trong giai đoạn 2023-2024, số lượng hồ sơ đã tăng vọt lên 1.662.

Sự dịch chuyển của dòng vốn đầu tư cũng được phản ánh rõ trên thị trường chứng khoán. Trong vòng 12 tháng qua, giá cổ phiếu của nhiều doanh nghiệp đang phát triển các dự án đất hiếm tại Brazil đã tăng mạnh. Cổ phiếu của Meteoric Resources (Australia), Resouro Strategic Metals (Canada), Appia Rare Earths and Uranium Corp (Canada) và USA Rare Earths (Mỹ) đều tăng từ 65% đến 122%. Những diễn biến này cho thấy giới đầu tư đang đặt kỳ vọng lớn vào vai trò ngày càng quan trọng của Brazil trong chuỗi cung ứng đất hiếm toàn cầu.

CÁC TẬP ĐOÀN QUỐC TẾ TĂNG TỐC HIỆN DIỆN TẠI BRAZIL

Cơn sốt đất hiếm mới của Brazil không chỉ thu hút các nhà đầu tư tài chính mà còn kéo theo sự tham gia ngày càng sâu của các tập đoàn khai khoáng quốc tế. Tháng 4 vừa qua, Công ty USA Rare Earths đã mua lại mỏ đất hiếm đang hoạt động duy nhất của Brazil từ doanh nghiệp khai khoáng Serra Verde với giá 2,8 tỷ USD.

Mỏ Pela Ema nằm tại thành phố Minacu, bang Goias, hiện được xem là một trong những tài sản chiến lược nhất ngoài châu Á trong lĩnh vực đất hiếm. Sau thương vụ này, bà Barbara Humpton, Tổng giám đốc điều hành USA Rare Earths, cho biết Pela Ema là tài sản “độc nhất vô nhị” và là cơ sở sản xuất duy nhất ngoài châu Á hiện có khả năng cung cấp quy mô lớn cả bốn loại đất hiếm từ tính quan trọng. Theo bà, tầm quan trọng chiến lược của dự án còn được thể hiện qua việc mỏ này đã ký kết thỏa thuận cung ứng kéo dài 15 năm với nhiều cơ quan thuộc Chính phủ Mỹ.

Trong khi các doanh nghiệp Mỹ đẩy mạnh hiện diện tại Brazil, mức độ tham gia của các doanh nghiệp châu Âu vẫn còn tương đối hạn chế. Theo Phòng Công nghiệp và Thương mại Đức - Brazil tại Sao Paulo, các công ty Đức hiện mới chỉ tham gia một cách chọn lọc vào hoạt động khai thác nguyên liệu thô tại quốc gia Nam Mỹ này.

Tuy nhiên, ông Bruno Vath Zarpellon, phụ trách phát triển kinh doanh của tổ chức này, cho biết Đức đang tìm cách mở rộng quan hệ hợp tác với Brazil trong các lĩnh vực khoáng sản chiến lược, chuyển đổi năng lượng, công nghiệp xanh và bảo đảm an ninh chuỗi cung ứng.

Sự quan tâm ngày càng lớn của các doanh nghiệp phương Tây phản ánh xu hướng chung của thế giới trong việc xây dựng các nguồn cung thay thế cho Trung Quốc đối với các nguyên liệu chiến lược phục vụ công nghệ cao và chuyển đổi năng lượng.

THÁCH THỨC LỚN NHẤT NẰM Ở KHÂU CHẾ BIẾN VÀ TẠO GIÁ TRỊ GIA TĂNG

Dù sở hữu nguồn tài nguyên dồi dào, Brazil hiện vẫn chủ yếu xuất khẩu nguyên liệu thô thay vì phát triển năng lực chế biến sâu và tinh luyện trong nước. Đây là khác biệt lớn nhất giữa Brazil và Trung Quốc.

Mức độ phụ thuộc của thế giới vào Trung Quốc đã bộc lộ rõ trong năm ngoái khi Bắc Kinh áp dụng các biện pháp kiểm soát xuất khẩu đất hiếm trong bối cảnh căng thẳng thương mại với Mỹ gia tăng.

Các biện pháp hạn chế xuất khẩu nhanh chóng làm dấy lên lo ngại về nguy cơ thiếu hụt nguồn cung đối với nhiều ngành công nghiệp, đặc biệt là điện tử, xe điện và năng lượng tái tạo.

Trong bối cảnh đó, Brazil cùng với một số quốc gia giàu tài nguyên như Ấn Độ, Việt Nam, Thụy Điển và Na Uy đang nỗ lực xây dựng các chuỗi giá trị đất hiếm hoàn chỉnh của riêng mình. Tuy nhiên, theo ông Andrew Tunks, quá trình này sẽ không thể diễn ra trong một sớm một chiều.

“Brazil có thể nhanh chóng đạt khả năng cạnh tranh trong khai thác. Nhưng khi nói đến hoạt động sản xuất và chế biến, quá trình đó vẫn sẽ cần thêm thời gian”, ông nhận định. Từ góc độ địa chất, Brazil sở hữu những lợi thế đáng kể. Theo Hiệp hội Địa chất Brazil (SBG), khoảng 73% trữ lượng đất hiếm của nước này nằm trong các thành tạo đất sét ion.

Ông Francisco Valdir Silveira, Chủ tịch SBG, cho biết đây là loại mỏ mà tự nhiên đã thực hiện sẵn một phần công đoạn xử lý khoáng sản. “Đá granite nguyên thủy đã bị biến đổi và phong hóa theo thời gian. Điều đó giúp các mỏ đất sét ion dễ khai thác hơn”, ông giải thích. Ngoài yếu tố địa chất thuận lợi, Brazil còn có lợi thế về năng lượng và nguồn nước - hai yếu tố quan trọng đối với quá trình tách chiết đất hiếm. “Quá trình phân tách đòi hỏi lượng điện và nước rất lớn. Mỏ của chúng tôi tại Brazil vận hành hoàn toàn bằng năng lượng tái tạo và chi phí điện rất thấp”, ông Tunks cho biết.

“Bạn không có được điều đó ở Australia. Khí hậu ở đó rất khô hạn và giá điện cũng rất đắt đỏ”. Tuy nhiên, theo vị giám đốc điều hành này, bài học lớn nhất mà Brazil cần tránh là trở thành nơi chỉ cung cấp nguyên liệu thô cho các quốc gia khác.

“Tại Australia, chúng tôi khai thác khối lượng rất lớn nguyên liệu rồi xuất sang Trung Quốc. Chúng tôi không tạo ra nhiều giá trị gia tăng từ những nguồn tài nguyên đó. Tôi hy vọng Brazil sẽ làm tốt hơn”, ông nói.

Trong bối cảnh nhu cầu đất hiếm toàn cầu được dự báo tiếp tục tăng mạnh nhờ sự phát triển của AI, xe điện, năng lượng tái tạo và các ngành công nghệ cao, Brazil đang đứng trước cơ hội lịch sử để trở thành một trung tâm đất hiếm mới của thế giới. Tuy nhiên, việc có thể thực sự thách thức vị thế thống trị của Trung Quốc hay không sẽ phụ thuộc không chỉ vào quy mô tài nguyên, mà còn vào khả năng xây dựng năng lực chế biến, sản xuất và tạo ra giá trị gia tăng trong nước. Đây mới là yếu tố quyết định vị trí của Brazil trong chuỗi cung ứng đất hiếm toàn cầu trong những thập niên tới.