Tòa án chuyên biệt: Cơ chế pháp lý thúc đẩy phát triển Trung tâm tài chính quốc tế

Để hiểu thêm về vấn đề này, Tạp chí Kinh tế Việt Nam/VnEconomy đã có cuộc trao đổi với Luật sư Trần Anh Hùng, Luật sư điều hành Công ty Luật BROSS & Partners.

Thưa luật sư, Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm tài chính quốc tế Việt Nam (IFC) được kỳ vọng tạo hành lang pháp lý quan trọng để thu hút vốn đầu tư nước ngoài, góp phần bảo vệ tối đa quyền lợi của nhà đầu tư vào IFC. Luật có những quy định rất mở nhằm thiết lập cơ chế xét xử, giải quyết các vụ việc của Tòa án chuyên biệt, phù hợp với thông lệ quốc tế và những nguyên tắc giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế của hệ thống thông luật (common law). Theo luật sư, đó là những quy định nào? 

Trước tiên, Luật Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm Tài chính quốc tế (sau đây gọi tắt là Luật Tòa án chuyên biệt) đã loại bỏ vai trò truyền thống của Viện Kiểm sát ra khỏi quá trình giải quyết tranh chấp của Tòa án chuyên biệt tại Trung tâm Tài chính quốc tế (sau đây gọi tắt là Tòa án chuyên biệt). Thông thường theo hệ thống xét xử truyền thống, Viện Kiểm sát đóng vai trò thực hành quyền công tố (trong vụ án hình sự) và kiểm sát hoạt động tư pháp. Việc Viện Kiểm sát không tham gia kiểm sát quá trình tố tụng của Tòa án chuyên biệt đã thể hiện quan điểm và cam kết mạnh mẽ của Việt Nam đối với IFC, đảm bảo “quyền tự định đoạt của các bên” và kiến tạo “thủ tục tố tụng linh hoạt, đặc thù theo chuẩn mực và thông lệ quốc tế”.

Mặt khác, Luật Tòa án chuyên biệt đã cho phép áp dụng pháp luật nước ngoài, tập quán thương mại quốc tế theo thỏa thuận của các bên với điều kiện là việc áp dụng này không trái với trật tự công của Việt Nam. Như vậy, Luật Tòa án chuyên biệt cho phép các bên có thể lựa chọn pháp luật của các nước phát triển, theo hệ thống thông luật trên giới như Hoa Kỳ, Anh - là những hệ thống pháp luật lâu đời và uy tín, có tính ổn định cao, thường được các định chế tài chính quốc tế, các công ty đa quốc qua lựa chọn áp dụng.

Ngoài ra, luật cho phép người nước ngoài làm thẩm phán; có quy định linh hoạt nhằm giúp quá trình giải quyết tranh chấp trở nên hiệu quả và nhanh chóng, như: thẩm quyền, thành phần xét xử; thời hiệu khởi kiện; đại diện các bên tham gia tố tụng; quy định về thủ tục tố tụng điện tử; quy định về phán quyết tức thời…

Đặc biệt, về chứng cứ, Tòa án chuyên biệt sẽ không thu thập chứng cứ mà chỉ dựa vào những gì các bên nộp, một cơ chế tương đương trực tiếp với “discovery” trong “thông luật” common law.

Bên cạnh đó, Luật Tòa án chuyên biệt quy định bản án, quyết định phúc thẩm là quyết định cuối cùng, ràng buộc các bên và không bị kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm. 

Như vậy các nhà đầu tư nước ngoài sẽ không phải lo ngại bản án, quyết định của tòa án, sau khi ban hành, còn có thể bị xét lại và kháng nghị theo thủ tục giám đốc thẩm, tái thẩm như thủ tục tố tụng thông thường, tạo sự chắc chắn pháp lý (res judicata) mà thị trường tài chính đòi hỏi, tránh tình trạng tranh chấp kéo dài bất định, gây mất thời gian và tạo tâm lý lo sợ, e dè của các nhà đầu tư.

Luật Tòa án chuyên biệt quy định những nguyên tắc xét xử giống với “thông luật” common law? Điều này có những ưu điểm như thế nào so với nguyên tắc xét xử của tòa án Việt Nam hiện tại? 

Theo tôi, Luật Tòa án chuyên biệt đã tiếp thu những nguyên tắc cơ bản của thông luật và khác biệt so với mô hình tòa án truyền thống Việt Nam.

Thứ nhất, tôn trọng tối đa quyền tự chủ của các bên (Party Autonomy), từ việc lựa chọn luật áp dụng, thời hiệu khởi kiện, phương thức tố tụng, chi phí, luật sư, quản lý vụ việc, sử dụng chứng cứ chuyên gia… 

Thứ hai, áp dụng nguyên tắc “đối tụng” (Adversarial System), đề cao tranh tụng công khai, minh bạch, công bằng; vai trò của luật sư được đẩy lên trung tâm. Tòa án không chủ động thu thập chứng cứ như tố tụng dân sự truyền thống Việt Nam (Inquisitorial System), mà các bên tự chịu trách nhiệm thu thập, cung cấp, tranh luận, chứng minh (giống với cơ chế discovery trong thông luật).

Thứ ba, quy trình tố tụng linh hoạt, nhanh chóng, kết hợp giữa tố tụng tòa án truyền thống và tố tụng trọng tài như việc áp dụng quy tắc chứng cứ, quá trình thu thập tài liệu, phiên họp quản lý vụ kiện…

Thứ tư, thẩm phán người nước ngoài với năng lực, kinh nghiệm, chuyên môn sâu, là chuyên gia trong từng lĩnh vực cụ thể. 

Thứ năm, áp dụng luật nước ngoài, tập quán thương mại quốc tế, án lệ. 

Điều này giúp cho Tòa án chuyên biệt có thể giải quyết tốt những vụ tranh chấp phức tạp, xuyên biên giới liên quan đến các lĩnh vực tài chính, đầu tư, công nghệ, tài chính phái sinh, quỹ đầu tư, cấu trúc offshore, fintech, tài sản số… đạt tới sự công bằng thực chất; tăng niềm tin của nhà đầu tư nước ngoài…

Là người tham gia nhiều thương vụ giải quyết tranh chấp lớn, theo ông, đâu là yếu tố quan trọng trong giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế?

Tôi cho rằng yếu tố đầu tiên đó là chất lượng Thẩm phán. Trong tranh chấp đầu tư quốc tế, thẩm phán cần phải là người có uy tín, am hiểu pháp luật và có chuyên môn sâu, có kinh nghiệm tư vấn, giải quyết nhiều vụ việc tranh chấp đầu tư quốc tế, có sự độc lập và không bị ảnh hưởng, tác động bởi các yếu tố chính trị hoặc yếu tố khác. Đặc biệt, cần đảm bảo các nguyên tắc xét xử công bằng, minh bạch và tôn trọng quyền tự chủ của các bên (Party Autonomy). 

Ngoài ra, cần đảm bảo quy trình tố tụng minh bạch, nhanh chóng, linh hoạt, thuận lợi. Cần ưu tiên áp dụng công nghệ và hiện đại hóa với quy trình tố tụng điện tử, rút ngắn thời gian giải quyết vụ việc. Cuối cùng là giá trị hiệu lực và khả năng thi hành của phán quyết. 

Trong tranh chấp đầu tư quốc tế, các bên quan tâm hai vấn đề chính: có rủi ro bị xem xét, xét xử lại phán quyết hay không và khả năng thực thi một cách nhanh chóng, thuận lợi của phán quyết. 

Theo luật sư, có nên tham khảo các Quy tắc tố tụng của các Tòa án tại các Trung tâm tài chính quốc tế trên thế giới, đặc biệt khi Tòa án nhân dân tối cao đang xem xét ban hành Quy tắc tố tụng của Tòa án chuyên biệt, để hướng dẫn chi tiết thi hành Luật Tòa án chuyên biệt? 

Tôi cho rằng việc tham khảo các Quy tắc tố tụng của các tòa án như Tòa án Thương mại quốc tế Singapore (SICC) hay Tòa Trung tâm Tài chính quốc tế Dubai (DIFC), Tòa Thương mại London (LCC)… là rất cần thiết. Theo đó, Quy tắc tố tụng của Tòa án chuyên biệt cần phải thể hiện đầy đủ những quy định mang tính đột phá và ưu việt của Luật Tòa án chuyên biệt. 

Cụ thể, cần phải thể hiện được tính quốc tế, minh bạch, chi tiết hóa trình tự thủ tục nhanh chóng, thuận lợi và linh hoạt. Quy tắc tố tụng Tòa án chuyên biệt cần được nhìn nhận là một bộ quy tắc chuyên biệt, đề cao việc xét xử theo bản chất của tranh chấp, ưu tiên tranh tụng và quản trị vụ việc chủ động, tôn trọng quyền tự chủ của các bên (Party Autonomy).

Một quy trình rõ ràng và đầy đủ như vậy sẽ trao quyền chủ động và tự kiểm soát vụ việc cho các bên, đẩy nhanh tiến độ giải quyết vụ việc. 

Một bản án chỉ có ý nghĩa khi được công nhận và thi hành rộng rãi ở nước ngoài. Theo ông, bên cạnh Luật Tòa án chuyên biệt, cần thêm các điều kiện gì để các quyết định, bản án của Tòa án chuyên biệt đi vào thực tế, tạo niềm tin với nhà đầu tư quốc tế?

Hiện tại, Việt Nam chưa là thành viên của Công ước La Hay về thỏa thuận lựa chọn tòa án (The Hague Convention on Choice of Court Agreements). Do vậy, bản án của Tòa án chuyên biệt không được hưởng cơ chế công nhận và thi hành tự động theo Công ước La Hay. 

Việc công nhận và cho thi hành bản án của Tòa án chuyên biệt sẽ dựa vào nguyên tắc có đi có lại hoặc hiệp định song phương của Việt Nam với quốc gia nơi cần thi hành bản án.

Một bản án chỉ thực sự có giá trị khi nó được công nhận và thi hành trên thực tế, đặc biệt là ở nước ngoài. Do vậy, để tạo niềm tin với nhà đầu tư nước ngoài và nâng cao khả năng cạnh tranh của Tòa án chuyên biệt với Trung tâm trọng tài quốc tế thuộc IFC, Việt Nam cần gia nhập các Công ước quốc tế về công nhận, thi hành bản án nước ngoài trong lĩnh vực dân sự, thương mại như Công ước La Hay (Hague Judgments Convention), Công ước La Hay về thỏa thuận lựa chọn tòa án năm. Ký kết các Hiệp định tương trợ tư pháp song phương. Xây dựng đạo luật về công nhận và thi hành bản án nước ngoài trên cơ sở có đi có lại. 

Việc áp dụng các biện pháp cưỡng chế và trao thẩm quyền cho thẩm phán thi hành án (các Điều 38, 39 Luật Tòa án chuyên biệt) sẽ gặp khó khăn, thuận lợi, cần điều kiện hoặc hướng dẫn cụ thể không?

Việc áp dụng các biện pháp cưỡng chế và trao thẩm quyền cho thẩm phán thi hành án, thay vì cho một cơ quan thi hành án riêng biệt như thủ tục thông thường, là một bước tiến đột phá nhưng cũng nhiều thách thức. 

Việc này giúp tăng tốc độ và hiệu quả thi hành án, giảm bớt các bước chuyển giao hồ sơ giữa tòa án và cơ quan thi hành án, tăng niềm tin của nhà đầu tư vào Tòa án chuyên biệt. 

Tuy nhiên, sẽ có những khó khăn, đặc biệt cần phải hoàn thiện các quy định của pháp luật có liên quan đến việc thi hành án của Tòa án chuyên biệt, tránh xung đột với hệ thống pháp luật thi hành án hiện hành. Quy định cơ chế phối hợp giữa Tòa án chuyên biệt và các cơ quan nhà nước có liên quan để thi hành án nhanh chóng, hiệu quả. 

Đồng thời, cần ban hành các quy định chi tiết, cụ thể liên quan đến việc thi hành án trong Quy tắc tố tụng của Tòa án chuyên biệt. Việc này sẽ góp phần quan trọng và thúc đẩy tính minh bạch, hiệu quả thi hành án của Tòa án chuyên biệt.

Nội dung đầy đủ bài viết được đăng tải trên Tạp chí Kinh tế Việt Nam số 7+8-2026 phát hành ngày 16-23/02/2026. Kính mời Quý độc giả tìm đọc tại đây: 

Link: https://premium.vneconomy.vn/dat-mua/an-pham/tap-chi-kinh-te-viet-nam-so-78-xuan-binh-ngo.html