Giữa những triền núi heo hút của xã Na Ngoi (Nghệ An), những luống tỏi Sanuki xanh mướt đang vươn lên, mở ra hướng sinh kế mới cho đồng bào vùng cao. Không chỉ là câu chuyện về nông nghiệp, đây còn là hành trình tìm kiếm sự ổn định và phát triển bền vững cho những gia đình nơi biên giới...

Sáng Na Ngoi mờ sương. Con đường dẫn vào trung tâm xã quanh co, uốn lượn theo triền núi. Giữa khung cảnh xanh ngút ngàn ấy, khu đất bằng phẳng mới được khai hoang hiện lên với sắc xanh mơn mởn của những luống tỏi Sanuki. Những người nông dân Mông trong bộ váy thổ cẩm rực rỡ, tay thoăn thoắt vun luống, tỉ mỉ chỉnh từng hàng cây – công việc họ từng xa lạ, giờ đã trở nên quen thuộc.

Tại nơi biên giới xa xôi này, JICA phối hợp với Hợp tác xã Farmers’Co-op tổ chức lễ bàn giao hệ thống tưới tiêu, máy cày và thiết bị bảo quản giống tỏi cho người dân xã Na Ngoi. Buổi lễ giản dị nhưng ấm cúng, mở ra thêm một bước đi mới trong hành trình xây dựng chuỗi giá trị tỏi Sanuki – một mô hình nông nghiệp kiểu Nhật đang bén rễ nơi vùng cao Nghệ An. 

Từ lâu, Na Ngoi được biết đến là vùng đất khó khăn bậc nhất của Nghệ An. Khí hậu khắc nghiệt, đất đai dốc và nghèo dinh dưỡng khiến nông nghiệp chỉ trông chờ vào ngô, lúa nương. Thanh niên trong bản nhiều người rời quê đi làm thuê, những người ở lại vẫn quanh quẩn với nương rẫy, thu nhập bấp bênh.

“Trước đây, chúng tôi chỉ biết trồng ngô, lúa, trồng mãi cũng không đủ ăn. Nay có cây tỏi, bà con ai cũng mong một mùa bội thu”, anh Xồng Bá Rùa – cán bộ quản lý mô hình tỏi Sanuki xã Na Ngoi chia sẻ, tay chỉ về những thửa ruộng đang phủ xanh.

Dự án xây dựng chuỗi giá trị tỏi Sanuki tại Nghệ An được triển khai từ năm 2023 trong khuôn khổ chương trình hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ và vừa của Nhật Bản. Theo đại diện JICA, mục tiêu của dự án không chỉ là đưa kỹ thuật canh tác tiên tiến đến vùng cao, mà còn giúp người dân tự xây dựng chuỗi giá trị nông nghiệp khép kín – từ trồng, chăm sóc, bảo quản đến tiêu thụ sản phẩm.

Theo đại diện JICA, việc trang bị các thiết bị hiện đại giúp người dân chủ động nguồn nước tưới, nâng cao kỹ thuật canh tác và bảo quản giống, từ đó đảm bảo năng suất và chất lượng tỏi. “Các thiết bị này sẽ hỗ trợ quá trình sản xuất hiệu quả hơn, giúp người dân tiếp cận với quy trình trồng tỏi theo tiêu chuẩn Nhật Bản vốn đã thành công tại tỉnh Kagawa,” vị đại diện nhấn mạnh.

Buổi lễ bàn giao có sự tham dự của đại diện Sở Nông nghiệp và Môi trường Nghệ An đơn vị phối hợp thực hiện dự án cùng khoảng 30 người dân. Nhiều hộ đã tham gia trực tiếp mô hình trồng tỏi, số khác đang được đào tạo và ký hợp đồng kỹ thuật để chuẩn bị mở rộng diện tích.

Đáng chú ý, trong đội ngũ kỹ thuật triển khai dự án có một cựu thực tập sinh người Nghệ An từng làm việc tại Nhật Bản. Anh hiện là kỹ thuật viên, trực tiếp hướng dẫn bà con trồng, chăm sóc và bảo quản tỏi theo tiêu chuẩn Nhật Bản. Đại diện JICA đánh giá đây là ví dụ điển hình cho mô hình “chuyển giao tri thức ngược” – khi lao động trở về nước phát huy kinh nghiệm đã học, góp phần lan tỏa tri thức và phát triển nông nghiệp tại địa phương.

Dự án hướng tới xây dựng chuỗi giá trị tỏi Sanuki khép kín – từ sản xuất, chế biến đến tiêu thụ, tạo mối liên kết giữa doanh nghiệp, hợp tác xã và người dân. Việc lựa chọn Na Ngoi làm địa bàn triển khai được xem là bước khởi đầu quan trọng trong chiến lược phát triển nông thôn bền vững tại vùng biên giới.

Trong thời gian tới, JICA sẽ phối hợp chính quyền địa phương mở rộng mô hình, tăng cường đào tạo kỹ thuật cho người dân, đồng thời hỗ trợ xúc tiến thương mại và tìm đầu ra ổn định cho sản phẩm. “Chúng tôi kỳ vọng dự án sẽ thúc đẩy tăng trưởng kinh tế xanh, cải thiện sinh kế cho đồng bào dân tộc thiểu số, hướng tới phát triển nông nghiệp bền vững tại Nghệ An,” đại diện JICA khẳng định.

Anh Xồng Bá Rùa, cán bộ phụ trách mô hình tỏi Sanuki chia sẻ: “Thời gian đầu bà con còn bỡ ngỡ, gặp nhiều khó khăn do chưa quen kỹ thuật. Nhưng nhờ hướng dẫn cụ thể và sự đồng hành của chính quyền địa phương, người dân đã làm chủ quy trình canh tác và tự tin mở rộng diện tích trồng.” Sau hai năm thử nghiệm thành công, năm 2025 đã có hơn 30 hộ đăng ký trồng tỏi trên diện tích khoảng 1ha.

Ông Shinoda Takanobu, Phó Trưởng đại diện Văn phòng JICA tại Việt Nam nhấn mạnh: “Khí hậu và đất đai của Nghệ An có thể cho ra sản phẩm tỏi đạt chất lượng tương đương giống tỏi Sanuki tại tỉnh Kagawa. Thông qua dự án, chúng tôi mong muốn xây dựng chuỗi giá trị sản xuất và tiêu thụ tỏi chất lượng cao, giúp người dân địa phương có thu nhập ổn định và lâu dài.”

Từ những luống đất vốn chỉ quen với ngô, lúa nương, Na Ngoi hôm nay đang dần khoác lên mình màu xanh tươi mới của tỏi Sanuki. Trên mảnh đất biên giới này, sự kết hợp giữa tri thức Nhật Bản và bàn tay cần cù của đồng bào Mông không chỉ mang lại sản phẩm nông nghiệp chất lượng cao, mà còn mở ra hướng đi bền vững, ổn định về kinh tế và sinh kế.