Xuất khẩu thủy sản Việt Nam được dự báo khó khăn vì tác động dây chuyền từ thuế và MMPA

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, giá trị xuất khẩu hàng thủy sản tháng 10/2025 ước đạt 1,14 tỷ USD, đưa tổng giá trị xuất khẩu hàng thủy sản trong 10 tháng năm 2025 lên 9,31 tỷ USD, tăng 12,9% so với cùng kỳ năm 2024.

DỰ BÁO XUẤT KHẨU GIẢM MẠNH TRONG QUÝ 4/2025

Trong 10 tháng năm 2025, Trung Quốc, Hoa Kỳ và Nhật Bản là ba thị trường tiêu thụ thủy sản lớn nhất của Việt Nam, chiếm thị phần lần lượt 20%, 17,4% và 15,1%. So với cùng kỳ năm trước, giá trị xuất khẩu sang Trung Quốc tăng 34,6%, sang Hoa Kỳ tăng 6,2%, và sang Nhật Bản tăng 11,2%. Trong nhóm 15 thị trường xuất khẩu lớn nhất, Brazil có mức tăng mạnh nhất với 43,1%, trong khi Nga giảm mạnh nhất với 3,4%.

Tuy nhiên, theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), xuất khẩu thủy sản những tháng gần đây đã bộc lộ nhiều thách thức. Thuế đối ứng mới từ Hoa Kỳ cùng các quy định nghiêm ngặt hơn về truy xuất nguồn gốc và bảo vệ động vật có vú biển theo Đạo luật Bảo vệ Động vật có vú biển (MMPA) đang trở thành rào cản lớn cho hoạt động xuất khẩu trong quý 4/2025 và năm 2026.

Đồng thời, thẻ vàng IUU (khai thác hải sản bất hợp pháp, không báo cáo và không theo quy định) của Liên minh Châu Âu (EU) vẫn chưa được gỡ bỏ, khiến nhóm hàng hải sản khai thác tiếp tục gặp khó trong việc tiếp cận thị trường cao cấp. Bên cạnh đó, biến động tỷ giá, chi phí logistics tăng trở lại và sự cạnh tranh gay gắt từ các đối thủ như Ấn Độ, Ecuador, Indonesia đang tạo sức ép lớn lên lợi nhuận của doanh nghiệp Việt Nam.

Dù vậy, VASEP cho rằng trong khó khăn vẫn tồn tại các cơ hội chiến lược. EU đã có động thái nới lỏng một số rào cản kỹ thuật đối với thủy sản nuôi trồng của Việt Nam, mở ra dư địa tăng trưởng mạnh cho tôm và cá tra. Hiệp định Đối tác toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP) mở rộng với sự gia nhập của Anh giúp đa dạng hóa kênh thương mại và tạo thêm cơ hội cho sản phẩm chế biến giá trị cao. Thị trường Trung Quốc tiếp tục duy trì nhu cầu lớn đối với sản phẩm tươi sống và cao cấp phục vụ khối nhà hàng – khách sạn (HORECA) trong các tháng cuối năm.

Ngược lại, EU và Trung Quốc vẫn duy trì nhu cầu ổn định, là điểm tựa chính giúp kim ngạch cả năm 2025 ước đạt 10,5 tỷ USD, tăng khoảng 5% so với năm 2024.

Tình hình xuất khẩu quý 1/2026 được dự báo tiếp tục giảm do tác động dây chuyền của thuế và MMPA. Từ quý 2/2026 trở đi, tốc độ phục hồi sẽ phụ thuộc vào khả năng Việt Nam tháo gỡ rào cản thuế quan, thẻ vàng IUU, cũng như đẩy mạnh đa dạng hóa thị trường và tăng tỷ trọng sản phẩm chế biến có giá trị gia tăng cao.

THỊ TRƯỜNG THUỶ SẢN THẾ GIỚI NHIỀU HỖN LOẠN

Theo VASEP, thị trường thủy sản tại Hoa Kỳ đang trải qua biến động lớn, thậm chí có thể sử dụng từ “hỗn loạn”, kể từ khi cuộc chiến thương mại của Hoà Kỳ với toàn cầu bắt đầu vào ngày 2/4/2025. Mức thuế khởi điểm 10% đã nhanh chóng tăng lên tới 50% đối với nhiều quốc gia; riêng sản phẩm thủy sản Trung Quốc phải chịu mức thuế gộp lên tới 170%.

Trong 7 tháng năm 2025, các nhà nhập khẩu Hoa Kỳ đã nộp 797 triệu USD tiền thuế thủy sản, tăng gần bốn lần so với cùng kỳ năm 2024. Các chuyên gia nhận định chính sách này đang gây áp lực tài chính nặng nề và làm tái cấu trúc dòng chảy thương mại thủy sản toàn cầu.

Thị trường tôm thế giới đang bị chi phối bởi thuế quan cao, thuế chống bán phá giá và thuế chống trợ cấp. Ấn Độ là nhà cung cấp lớn, chịu mức thuế gộp gần 60%, làm giảm khả năng cạnh tranh. Ngược lại, Ecuador tăng thị phần tại Mỹ từ 17% (năm 2020) lên 27% (năm 2024) nhờ lợi thế địa lý. Indonesia chịu ảnh hưởng kép: thuế cao và cảnh báo nhập khẩu của Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) do phát hiện chất phóng xạ cesium, khiến chuỗi cung ứng tôm “dễ bóc vỏ” bị gián đoạn. Nguồn hàng tồn kho dự trữ trước thuế hiện đã cạn, báo hiệu giá bán lẻ sẽ tiếp tục tăng.

Tác động thuế quan tại Hoa Kỳ khiến thị trường cá hồi tái cấu trúc luồng thương mại thay vì chỉ tăng giá. Chile là nhà cung cấp chính cho Hoa Kỳ, đang chuyển hướng sang Brazil và Trung Quốc. Na Uy biến động giá mạnh do thuế, sinh khối tăng bất thường và nhu cầu tăng vọt từ Trung Quốc. Canada gặp khó vì thiệt hại sinh học và nguy cơ bị áp thuế mới, dù trước đây từng được bảo hộ theo Hiệp định Hoa Kỳ – Mexico – Canada (USMCA).

Cá rô phi Trung Quốc đang chịu mức thuế 55% tại Hoa Kỳ, và có thể tăng lên ba con số nếu thỏa thuận thương mại hết hạn vào tháng 11/2025. Thị trường cá thịt trắng đang chứng kiến đợt tăng giá mạnh do hạn ngạch đánh bắt bị cắt giảm và lệnh cấm nhập khẩu sản phẩm từ Nga.

Cá tuyết đông lạnh từ Iceland đạt giá cao kỷ lục, trong khi cá tuyết chấm đen (dùng nguyên liệu từ Nga và chế biến tại Trung Quốc) bị đe dọa bởi việc hết thời gian miễn thuế và quy định MMPA sẽ có hiệu lực từ năm 2026. Giá cá tuyết tăng khiến người mua chuyển sang cá tuyết chấm đen, tiếp tục đẩy giá loại này tăng lên.

Trước sự biến động mạnh của thị trường thuỷ sản toàn cầu, các chuyên gia nhận định, giai đoạn 2025–2026 sẽ là bước ngoặt của ngành thủy sản Việt Nam. Hiện nay, chiến lược cạnh tranh bằng giá rẻ không còn phù hợp trong bối cảnh: Thuế quan tại Hoa Kỳ tăng cao, trong khi nhiều quốc gia yêu cầu chứng minh nguồn gốc bền vững, thị trường ưu tiên sản phẩm chất lượng cao, truy xuất minh bạch.

VASEP khuyến nghị doanh nghiệp chuyển trọng tâm sang chế biến sâu, phát triển sản phẩm có giá trị gia tăng cao, và khai thác cơ hội từ các hiệp định thương mại như CPTPP mở rộng với sự tham gia của Anh.