Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) dự báo tỷ lệ thất nghiệp toàn cầu trong năm 2026 nhìn chung ổn định, song chất lượng việc làm đang chững lại dù kinh tế tiếp tục tăng trưởng. Trong khi đó, trí tuệ nhân tạo (AI) và bất định trong chính sách thương mại có thể làm gia tăng áp lực lên thị trường lao động...

Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) - cơ quan chuyên môn của Liên Hợp Quốc về lao động và việc làm vừa chính thức ra mắt Báo cáo Xu hướng Việc làm và Xã hội 2026, cho thấy chất lượng việc làm toàn cầu đang chững lại dù kinh tế tiếp tục tăng trưởng.

CHẤT LƯỢNG VIỆC LÀM CHỊU NHIỀU SỨC ÉP

Báo cáo Xu hướng Việc làm và Xã hội 2026 dự báo tỷ lệ thất nghiệp toàn cầu sẽ duy trì ở mức 4,9% vào năm 2026, tương đương khoảng 186 triệu người. Tuy nhiên, hàng triệu người lao động trên thế giới vẫn chưa được tiếp cận với việc làm có chất lượng.

“Những con số tăng trưởng tích cực và tỷ lệ thất nghiệp ổn định không thể che lấp một thực tế rằng hàng trăm triệu người lao động vẫn đang mắc kẹt trong nghèo đói, việc làm phi chính thức và tình trạng bị gạt ra bên lề”, Tổng Giám đốc ILO Gilbert F. Houngbo cho biết.

Hiện có gần 300 triệu người lao động sống trong tình trạng nghèo cùng cực, với thu nhập dưới 3 đô la Mỹ mỗi ngày. Trong khi đó, khu vực phi chính thức tiếp tục gia tăng, với khoảng 2,1 tỷ người lao động được dự báo sẽ làm việc trong khu vực này vào năm 2026. Phần lớn trong số họ ít có tiếp cận với an sinh xã hội, quyền lao động và việc làm ổn định.

Báo cáo cho thấy tiến độ cải thiện việc làm tại các quốc gia thu nhập thấp đang diễn ra rất chậm, khiến những nhóm lao động dễ bị tổn thương tiếp tục bị tụt lại phía sau.

Đáng chú ý, thanh niên vẫn là nhóm chịu ảnh hưởng nặng nề. Tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên tăng lên 12,4% vào năm 2025, với khoảng 260 triệu thanh niên không có việc làm, không đi học hoặc không được đào tạo (NEET).

Tại các quốc gia thu nhập thấp, tỷ lệ NEET ở mức đáng lo ngại, lên tới 27,9%. ILO cảnh báo rằng trí tuệ nhân tạo và tự động hóa có thể làm trầm trọng thêm những thách thức hiện có, đặc biệt đối với thanh niên có trình độ học vấn tại các quốc gia thu nhập cao đang tìm kiếm công việc đầu tiên trong các vị trí đòi hỏi kỹ năng cao.

“Mặc dù tác động đầy đủ của trí tuệ nhân tạo đối với việc làm của thanh niên vẫn còn chưa rõ ràng, nhưng quy mô tiềm tàng của những tác động này cần được theo dõi sát sao”, báo cáo nêu rõ.

THAY ĐỔI CƠ CẤU DÂN SỐ ĐANG TÁI ĐỊNH HÌNH THỊ TRƯỜNG LAO ĐỘNG

Báo cáo mới của ILO cũng phân tích cách những thay đổi về cơ cấu dân số đang tái định hình thị trường lao động toàn cầu.

Tại các nền kinh tế phát triển, tình trạng già hóa dân số đang làm chậm quá trình tăng trưởng lực lượng lao động, do số người trong độ tuổi lao động ngày càng ít đi. Trong khi đó, các quốc gia thu nhập thấp lại gặp khó khăn trong việc chuyển hóa tốc độ tăng dân số nhanh thành các việc làm có năng suất.

Tăng trưởng việc làm năm 2026 được dự báo đạt 0,5% tại các quốc gia thu nhập trung bình cao, 1,8% tại các quốc gia thu nhập trung bình thấp và 3,1% tại các quốc gia thu nhập thấp. ILO cảnh báo rằng nếu không tạo đủ việc làm có năng suất, các quốc gia nghèo hơn có nguy cơ bỏ lỡ cơ hội từ “lợi tức dân số” của mình.

Việc năng suất lao động tăng chậm tại các quốc gia thu nhập thấp đang khiến khoảng cách phát triển giữa các khu vực ngày càng nới rộng, làm chậm tiến trình tạo việc làm thỏa đáng và kéo giãn khoảng cách mức sống so với các nền kinh tế phát triển.

Bên cạnh đó, những gián đoạn trong thương mại toàn cầu đang làm gia tăng tính bất định đối với thị trường lao động. Sự thiếu rõ ràng về các quy tắc thương mại và tình trạng tắc nghẽn chuỗi cung ứng đang gây sức ép lên tiền lương của người lao động, đặc biệt tại Đông Nam Á, Nam Á và châu Âu.

Dù vậy, thương mại vẫn đóng vai trò quan trọng trong tạo việc làm, hiện hỗ trợ sinh kế cho khoảng 465 triệu người lao động trên toàn cầu, hơn một nửa trong số đó sống tại khu vực châu Á – Thái Bình Dương.

Báo cáo khẳng định, thương mại có thể trở thành động lực mạnh mẽ thúc đẩy việc làm thỏa đáng, nhất là tại các quốc gia thu nhập thấp và trung bình, nơi các ngành liên quan đến xuất khẩu thường mang lại mức lương tốt hơn, tỷ lệ phi chính thức thấp hơn và nhiều cơ hội hơn cho phụ nữ và thanh niên.

Các dịch vụ được cung cấp thông qua nền tảng số hiện chiếm 14,5% tổng kim ngạch xuất khẩu toàn cầu, và gần một nửa số việc làm liên quan đến thương mại thuộc khu vực dịch vụ thị trường.

Mặc dù thương mại giữa các nền kinh tế đang phát triển đã mở rộng, nhiều quốc gia tại châu Phi và Nam Mỹ vẫn phụ thuộc lớn vào các thị trường ngoài khu vực để tạo ra phần lớn việc làm liên quan đến thương mại.

Tổng Giám đốc ILO nhấn mạnh rằng, cần có sự phối hợp chặt chẽ hơn và các thể chế vững mạnh hơn để thúc đẩy việc làm thỏa đáng và công bằng xã hội, đặc biệt tại các nền kinh tế nghèo hơn – những nơi có nguy cơ tụt lại phía sau trong bối cảnh chuỗi cung ứng và thương mại số đang mở rộng.

“Nếu các Chính phủ, người sử dụng lao động và người lao động không cùng nhau hành động để khai thác công nghệ một cách có trách nhiệm và mở rộng cơ hội việc làm có chất lượng cho phụ nữ và thanh niên thông qua các giải pháp thể chế đồng bộ và nhất quán, thì tình trạng thiếu hụt việc làm thỏa đáng sẽ tiếp diễn, kéo theo những rủi ro đối với sự gắn kết xã hội", ông Gilbert F. Houngbo cảnh báo.