Trước áp lực giảm phát thải và mục tiêu Net Zero, ngành giao thông vận tải đường bộ đang bước vào giai đoạn “chuyển đổi kép”, nơi xanh hóa và chuyển đổi số được thúc đẩy song hành. Trong đó, AI, dữ liệu và hạ tầng thông minh được xem là động lực quan trọng định hình mô hình giao thông tương lai...

Biến đổi khí hậu đang trở thành một trong những thách thức lớn nhất của nhân loại, thúc đẩy nhiều quốc gia đẩy nhanh quá trình chuyển đổi sang mô hình giao thông xanh, phát triển logistics bền vững và ứng dụng hệ thống giao thông thông minh (ITS).

Theo đánh giá của Ngân hàng Thế giới (World Bank - WB), hoạt động đốt cháy xăng và dầu diesel của phương tiện đường bộ là nguồn phát thải khí nhà kính lớn nhất trong lĩnh vực giao thông. Tại Việt Nam, giao thông đường bộ chiếm tới 85% lượng phát thải khí nhà kính của toàn ngành vận tải.

Bên cạnh xu hướng chuyển đổi sang phương tiện phát thải thấp và sử dụng năng lượng sạch, Việt Nam đang thúc đẩy chuyển đổi số trong lĩnh vực giao thông nhằm nâng cao hiệu quả vận hành và tối ưu sử dụng hạ tầng. Thực tế cho thấy, quá trình xanh hóa sẽ khó đạt hiệu quả tối đa nếu không đi cùng các giải pháp quản trị thông minh dựa trên dữ liệu và công nghệ. 

GIAO THÔNG XANH SONG HÀNH CÙNG CHUYỂN ĐỔI SỐ

Ngành giao thông vận tải Việt Nam đang bước vào giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ. Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn và các công nghệ mới như hệ thống điều hành giao thông thông minh, thanh toán không tiền mặt hay phân tích dữ liệu thời gian thực đang trở thành yếu tố quan trọng nhằm nâng cao hiệu quả quản lý, tối ưu nguồn lực và hướng đến phát triển bền vững.

Trong thời gian qua, Chính phủ liên tiếp ban hành nhiều chính sách tạo nền tảng pháp lý cho quá trình này. Theo đó, đối với giao thông thông minh, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Quyết định 2692/QĐ-TTg năm 2025 phê duyệt Đề án ứng dụng Internet vạn vật (IoT) trong giao thông; Quyết định 456/QĐ-TTg năm 2026 định hướng xây dựng trung tâm dữ liệu, giám sát và điều hành giao thông giai đoạn 2026 - 2030, tầm nhìn đến năm 2050.

Song song đó, hệ thống pháp lý về dữ liệu và AI cũng từng bước hoàn thiện. Nghị định 151/2024/NĐ-CP quy định xây dựng và khai thác cơ sở dữ liệu giao thông đường bộ tập trung tại Bộ Công an; Quyết định 502/QĐ-TTg năm 2026 phê duyệt phương án kết nối dữ liệu camera giám sát với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư và các trung tâm điều hành đô thị thông minh.

Đặc biệt, các đạo luật được xây dựng và ban hành trong thời gian qua như: Luật Dữ liệu 2024, Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân 2025 và Luật Trí tuệ nhân tạo 2025, tạo nền tảng cho quản trị dữ liệu, quản lý rủi ro và phát triển AI.

AI không chỉ là công nghệ hỗ trợ mà đang trở thành công cụ giúp cơ quan quản lý nhà nước chuyển từ cách tiếp cận bị động sang chủ động dự báo và phòng ngừa các vấn đề phát sinh trong giao thông. Tuy nhiên, tình trạng dữ liệu phân tán, thiếu đồng bộ về tiêu chuẩn kỹ thuật vẫn là rào cản, đòi hỏi sớm hình thành kiến trúc dữ liệu liên thông và khung pháp lý phù hợp để AI phát huy tối đa giá trị.

Bà Bùi Thị Cẩm Tú, đại diện Vụ Khoa học công nghệ, Môi trường và Vật liệu xây dựng (Bộ Xây dựng)

Phác họa bức tranh chuyển đổi xanh ngành giao thông, ThS. Trần Đức Sự, nguyên Phó Giám đốc Trung tâm Phát triển Khoa học và Công nghệ Trẻ (Thành Đoàn TP. Hồ Chí Minh), cho biết ngành giao thông hiện chiếm khoảng 21% tổng phát thải quốc gia.

“Xanh hóa không chỉ là áp lực mà còn là cơ hội tái cấu trúc ngành, trong đó AI đóng vai trò động lực thúc đẩy”, ông Sự nhấn mạnh.

Ông Sự đồng thời chỉ ra 6 trục ứng dụng AI trọng tâm gồm: hạ tầng, phương tiện, vận hành, sản xuất, năng lượng và nghiên cứu - phát triển, tạo nền tảng cho quá trình chuyển đổi kép trong ngành giao thông vận tải.

Theo các chuyên gia, để hiện thực hóa mục tiêu xanh hóa giao thông, việc chuyển đổi phương tiện chỉ là một phần của “bài toán”. Song hành cùng quá trình đó, ngành giao thông vận tải đang chuyển dần sang cách tiếp cận toàn diện hơn, kết hợp giữa chiến lược giảm phát thải với ứng dụng công nghệ số và AI trong quản lý, vận hành.

Cùng với sự hoàn thiện của chính sách và hành lang pháp lý, quá trình chuyển đổi xanh trong giao thông được kỳ vọng sẽ bước sang giai đoạn phát triển mới, từ thay đổi công nghệ đơn lẻ sang tái cấu trúc toàn diện hệ sinh thái giao thông.

AI TĂNG TỐC HIỆN DIỆN TRONG GIAO THÔNG ĐÔ THỊ

Ở góc độ quản lý hạ tầng đô thị, bà Bùi Thị Cẩm Tú, đại diện Vụ Khoa học công nghệ, Môi trường và Vật liệu xây dựng (Bộ Xây dựng), cho rằng AI giúp cơ quan quản lý chuyển từ trạng thái phản ứng sang dự báo và phòng ngừa chủ động.

Minh chứng tại Hà Nội, trung tâm điều khiển AI kết nối 1.837 camera tại 195 nút giao đã giúp giảm 31% thời gian di chuyển trên các tuyến “sóng xanh”. Tuy nhiên, bà Tú cũng lưu ý những thách thức trong phân tán dữ liệu và thiếu thống nhất về chuẩn kỹ thuật.

Thực tế, quá trình ứng dụng AI trong giao thông tại Việt Nam đang từng bước chuyển từ định hướng chính sách sang triển khai cụ thể. Liên quan đến định hướng phát triển giao thông đô thị thông minh, Sở Xây dựng TP. Hồ Chí Minh mới đây đề xuất mở rộng ứng dụng AI trong điều khiển tín hiệu giao thông tại nhiều tuyến cửa ngõ nhằm thay thế phương thức vận hành truyền thống.

Theo Sở Xây dựng TP. Hồ Chí Minh, việc kết hợp AI với mô hình bản sao số (Digital Twin) không chỉ hỗ trợ xử lý tình huống theo thời gian thực mà còn có khả năng phân tích dữ liệu, mô phỏng diễn biến giao thông và dự báo nguy cơ ùn tắc, qua đó giúp cơ quan quản lý chủ động điều tiết từ sớm.

Mặt khác, theo ông Lê Yên Thanh, Giám đốc Công nghệ Go Labs, những hệ thống thanh toán thông minh, thanh toán không tiền mặt như AFC trong giao thông công cộng tại TP. Hồ Chí Minh không chỉ số hóa quy trình soát vé mà còn tạo ra dữ liệu hành trình có giá trị phục vụ phân tích nhu cầu hành khách và tối ưu khai thác.

Việc số hóa quy trình soát vé không chỉ mang lại sự tiện lợi mà còn tạo ra nền tảng dữ liệu di chuyển quan trọng. Thông qua hệ thống này, cơ quan quản lý và đơn vị vận tải có thể ứng dụng AI để phân tích dữ liệu hành trình, dự báo nhu cầu hành khách theo từng khung giờ và tối ưu biểu đồ xuất bến, qua đó nâng cao hiệu suất khai thác và giảm thời gian chờ đợi cho người dân.