Chi 17 tỷ USD nhập khẩu vải, dệt may Việt Nam vẫn “mắc kẹt” phận gia công

Năm 2025, ngành dệt may Việt Nam ghi nhận con số xuất khẩu ấn tượng với khoảng 46 tỷ USD, vươn tới 138 quốc gia và vùng lãnh thổ trên toàn cầu. Tuy nhiên, đằng sau những con số hào nhoáng đó là một thực trạng đáng lo ngại về tính tự chủ của ngành.

XUẤT KHẨU LỚN, NỘI ĐỊA HÓA KHIÊM TỐN

Dù đứng trong top các quốc gia xuất khẩu dệt may hàng đầu thế giới, ngành dệt may Việt Nam vẫn đang đối mặt với một nghịch lý: xuất khẩu tỷ đô nhưng phải nhập khẩu hàng chục tỷ đô nguyên phụ liệu mỗi năm.

Tại toạ đàm “Động lực nội địa hoá ngành dệt may Việt Nam: Thu hút đầu tư nguồn cung thiếu hụt”, ngày 4/3/2026, ông Vũ Đức Giang, Chủ tịch Hiệp hội Dệt may Việt Nam (VITAS), chia sẻ: "Điều trăn trở nhất của tôi là vấn đề “phần cung thiếu hụt”. Tổng kim ngạch xuất khẩu rất lớn, nhưng tỷ lệ nội địa hóa hiện nay mới chỉ đạt khoảng 51 - 52%".

Điểm nghẽn lớn nhất nằm ở con số 17 tỷ USD – số tiền mà Việt Nam phải chi ra trong năm 2025 chỉ để nhập khẩu vải. Việc phụ thuộc quá lớn vào nguồn nguyên liệu ngoại nhập không chỉ làm giảm giá trị gia tăng của sản phẩm, mà còn khiến các doanh nghiệp Việt rơi vào thế bị động trước những biến động của chuỗi cung ứng toàn cầu và rủi ro về chi phí logistics.

Tại sao một quốc gia có thế mạnh về may mặc lại "hụt hơi" ở khâu thượng nguồn? Câu trả lời nằm ở phân khúc dệt nhuộm và hoàn tất – những mắt xích đòi hỏi đầu tư lớn nhưng lại đang chịu nhiều định kiến.

Theo bà Trần Thu Hương, đại diện Cục Công nghiệp, Bộ Công Thương, nguyên nhân chính là do khâu nhuộm và hoàn tất đòi hỏi công nghệ hiện đại, hệ thống xử lý chất thải đồng bộ, vốn đầu tư cực lớn và nguồn nhân lực chất lượng cao.

Đặc biệt, một "nút thắt" mang tính tâm lý và quản lý là sự e ngại của các địa phương. Nhiều nơi vẫn còn quan ngại về vấn đề ô nhiễm môi trường khi nhắc đến dệt nhuộm, dẫn đến việc hạn chế cấp phép cho các dự án này.

Bên cạnh đó, quỹ đất dành cho dệt nhuộm hiện nay rất thiếu tập trung. Trong khi miền Bắc chỉ có một vài khu vực, miền Nam tập trung tại Long An, Tây Ninh, thì miền Trung hầu như không còn quỹ đất để đầu tư vào phân khúc này. Sự thiếu hụt về hạ tầng chuyên dụng và cơ chế chính sách chưa đủ mạnh đã khiến các nhà đầu tư dệt nhuộm lớn vẫn còn đắn đo khi rót vốn vào Việt Nam.

Đáng quan ngại, việc tự chủ nguồn cung hiện nay không còn là câu chuyện về lợi nhuận đơn thuần mà là tấm vé thông hành để vào các thị trường lớn. Các hiệp định thương mại tự do (FTA) thế hệ mới như CPTPP và EVFTA đặt ra những quy tắc xuất xứ vô cùng nghiêm ngặt.

Cụ thể, CPTPP yêu cầu quy tắc từ sợi trở đi, trong khi EVFTA yêu cầu từ vải trở đi. Nếu không có vải nội địa, doanh nghiệp Việt không thể hưởng lợi thế thuế ưu đãi từ các hiệp định này.

Không dừng lại ở đó, xu hướng tiêu dùng xanh đang tạo ra áp lực khổng lồ. Đại diện VITAS cho biết các nhãn hàng toàn cầu hiện yêu cầu nhà sản xuất phải mua vải tự sản xuất tại Việt Nam (theo hình thức FOB) và phải sử dụng nguyên liệu tái chế, thân thiện với môi trường. EU đã bắt đầu áp dụng các quy sách khắt khe về môi trường và nguồn gốc vải, biến đây trở thành điều kiện bắt buộc nếu muốn duy trì sự hiện diện tại thị trường này.

SỰ ĐỒNG HÀNH CỦA ĐỊA PHƯƠNG LÀ YẾU TỐ THEN CHỐT

Nhận thức rõ tầm quan trọng của việc kiện toàn chuỗi cung ứng, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt Chiến lược phát triển ngành Dệt may và Da giày Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn 2045. Trọng tâm là thúc đẩy đầu tư sản xuất nguyên phụ liệu, khuyến khích sản xuất vải từ sợi trong nước và xây dựng các khu công nghiệp tập trung quy mô lớn.

Để thu hút nhà đầu tư, các chính sách ưu đãi thuế đã được triển khai mạnh mẽ. Theo Nghị định 205/2025, các dự án công nghiệp hỗ trợ dệt may ưu tiên phát triển có thể được hưởng thuế suất thu nhập doanh nghiệp 10% trong 15 năm, miễn thuế 4 năm đầu và giảm 50% trong 9 năm tiếp theo.

Tuy nhiên, chính sách chỉ là một phần, sự đồng hành của địa phương mới là yếu tố then chốt. Bà Trần Thu Hương khuyến nghị các địa phương cần tăng cường xúc tiến đầu tư và quản lý môi trường tốt để tạo điều kiện cho các dự án nhuộm công nghệ cao.

"Chính quyền cần có tầm nhìn chiến lược để tạo cơ chế chính sách cho ngành dệt may đầu tư vào phần cung đang thiếu hụt. Không thể chỉ làm phần ngọn, phần gốc chính là nguyên liệu đầu vào", đại diện VITAS nhấn mạnh.

Để giải quyết tận gốc vấn đề, việc hình thành các khu công nghiệp dệt may chuyên sâu, có hạ tầng xử lý môi trường đạt chuẩn là lối thoát duy nhất. Điển hình như mô hình Khu công nghiệp Aurora (hay Khu công nghiệp Rạng Đông) tại Nam Định.

Bà Nguyễn Thị Quỳnh Trang, đại diện Tập đoàn Cát Tường, khẳng định: "Định hướng của Aurora là xây dựng khu công nghiệp chuyên sâu với hạ tầng đáp ứng tiêu chuẩn môi trường cao nhất. Thay vì đầu tư dàn trải, Aurora tập trung vào hệ thống cấp nước ổn định quy mô lớn và hệ thống xử lý nước thải bài bản, phù hợp với đặc thù ngành dệt nhuộm để vượt qua các hàng rào pháp lý và kỹ thuật khắt khe".

Theo ông Vũ Đức Giang, công nghệ hiện đại hoàn toàn có thể giải quyết triệt để bài toán ô nhiễm môi trường. Aurora đã thu hút được những "ông lớn" như Top Textiles, tạo niềm tin cho các nhà đầu tư khác tìm hiểu và gia nhập. Việc tập trung các dự án sợi – dệt – nhuộm – hoàn tất vào một tổ hợp khép kín không chỉ giúp tối ưu chi phí vận chuyển mà còn giúp doanh nghiệp dễ dàng kiểm soát quy tắc xuất xứ.

“Sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, Hiệp hội, địa phương và doanh nghiệp sẽ là "kiềng ba chân" vững chắc để nâng cao vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu. Khi bài toán "cung thiếu hụt" được giải quyết, dệt may Việt Nam sẽ không còn chỉ là công xưởng gia công, mà sẽ thực sự trở thành một trung tâm sản xuất tự chủ, bền vững và hiện đại trên bản đồ thế giới”, ông Giang nhấn mạnh.