Chi ngân sách cho văn hóa tối thiểu 2%: Cần làm rõ cơ cấu và cơ chế thí điểm

Sáng ngày 22/4/2026, thảo luận tại hội trường về dự thảo Nghị quyết phát triển văn hóa Việt Nam, các đại biểu Quốc hội nhất trí cao với sự cần thiết ban hành Nghị quyết nhằm kịp thời thể chế hóa chủ trương của Đảng tại Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị.

Trong bối cảnh nguồn lực ngân sách dành cho văn hóa còn hạn chế, việc dự thảo xác định Nhà nước bảo đảm chi cho văn hóa hằng năm tối thiểu 2% tổng chi ngân sách nhà nước được đánh giá là phù hợp.

Tuy nhiên, đại biểu Trần Văn Khải (Đoàn đại biểu Quốc hội tỉnh Ninh Bình) cho rằng quy định mức chi 2% là đúng nhưng chưa đủ, bởi vấn đề then chốt là cơ cấu phân bổ nguồn lực. Theo đại biểu, nếu không làm rõ tỷ trọng chi cho thiết chế văn hóa cơ sở, bảo tồn di sản, chuyển đổi số, hạ tầng dữ liệu và bảo đảm an ninh văn hóa số, thì có thể đạt chỉ tiêu chi nhưng không đạt mục tiêu chiến lược về hiệu quả đầu tư.

Từ đó, đại biểu đề nghị ngoài việc quy định mức sàn 2%, dự thảo cần xác định rõ các ưu tiên bố trí trong kế hoạch đầu tư công trung hạn và dự toán ngân sách hằng năm, đặc biệt đối với chuyển đổi số văn hóa và số hóa di sản đã được xếp hạng.

Phân tích các quy định về cơ chế chấp nhận rủi ro tại Điều 8 và Điều 11, đại biểu Nguyễn Phương Thủy (Đoàn đại biểu Quốc hội thành phố Hà Nội) nhận định định hướng chính sách là phù hợp nhưng chưa đủ điều kiện để vận hành. Dự thảo đã đề cập khoán chi, đặt hàng và Quỹ văn hóa theo hướng chấp nhận rủi ro, song chưa làm rõ cơ chế nghiệm thu và quyết toán. Theo đại biểu, đây là nút thắt lớn do vẫn áp dụng logic quản lý tài chính công truyền thống đối với lĩnh vực sáng tạo văn hóa.

Đại biểu đề nghị sửa Điều 8 theo hướng các nhiệm vụ đổi mới sáng tạo sử dụng ngân sách phải được đánh giá thông qua một quy trình độc lập, trong đó kết luận của hội đồng chuyên môn về giá trị tư tưởng, nghệ thuật là căn cứ chủ yếu để nghiệm thu, quyết toán. Đồng thời, tại Điều 11 cần bổ sung nguyên tắc không yêu cầu hoàn trả các chi phí hợp lý đã thực hiện nếu dự án không đạt hiệu quả kinh tế như kỳ vọng nhưng vẫn bảo đảm chất lượng nghệ thuật.

Đối với các quy định thí điểm, đại biểu cho rằng dự thảo đã thiết kế nhiều chính sách thí điểm ở các điều khoản khác nhau, từ mô hình thiết chế văn hóa, cơ chế khoán chi cho sáng tạo, văn hóa số đến Quỹ văn hóa nghệ thuật. Cách tiếp cận này phù hợp với đặc thù lĩnh vực văn hóa, trong đó nhiều nội dung mới cần được thử nghiệm trước khi luật hóa, đồng thời dự thảo đã bước đầu xác định thời gian thí điểm từ 5 đến 10 năm.

Tuy nhiên, theo đại biểu Nguyễn Phương Thủy, dự thảo còn thiếu rõ ràng về chủ thể thực hiện, thẩm quyền và trách nhiệm giải trình trong quá trình thí điểm. Nhiều quy định mới dừng ở mức cho phép thí điểm nhưng chưa xác định cụ thể nội dung nào được phép khác với luật hiện hành, khác trong giới hạn nào. Điều này có thể dẫn tới khó triển khai hoặc giao quyền quá rộng cho cơ quan thực thi.

Bên cạnh đó, dự thảo chưa làm rõ mục tiêu và tiêu chí đánh giá thí điểm. Phần lớn các điều khoản mới nêu định hướng chính sách mà chưa xác định rõ đầu ra cần đạt được, gây khó khăn cho việc đánh giá hiệu quả và quyết định tiếp tục hay mở rộng thí điểm. Trong khi đó, phạm vi giao Chính phủ quy định chi tiết khá rộng nhưng khung chính sách trong Nghị quyết chưa đầy đủ, tiềm ẩn rủi ro về thẩm quyền.

Từ các phân tích trên, đại biểu đề nghị tiếp tục hoàn thiện dự thảo theo hướng quy định rõ ngay trong Nghị quyết phạm vi áp dụng, nội dung được phép khác với luật hiện hành, cơ chế trách nhiệm và nguyên tắc triển khai. Trường hợp chưa đủ cơ sở, cần chuẩn bị và trình Quốc hội ban hành nghị quyết thí điểm riêng để bảo đảm tính chặt chẽ, minh bạch và đúng thẩm quyền.