Điện gió và điện mặt trời bùng nổ, Trung Quốc vẫn xây thêm nhiều nhà máy điện than

Những năm gần đây, Trung Quốc phát triển mạnh điện gió và điện mặt trời. Tuy vậy, trong năm 2025, nước này vẫn tiếp tục xây thêm nhiều nhà máy điện than.  Xu hướng này làm dấy lên lo ngại liệu quốc gia phát thải lớn nhất thế giới có thể cắt giảm đủ lượng khí thải để đáp ứng các mục tiêu kiềm chế biến đổi khí hậu hay không.

Theo báo cáo nghiên cứu chung công bố ngày 3/2 của Trung tâm Nghiên cứu Năng lượng và Không khí sạch (CREA) và tổ chức Global Energy Monitor (GEM), trong năm ngoái, Trung Quốc đã đưa vào vận hành hơn 50 tổ máy điện than quy mô lớn - mỗi tổ máy là một đơn vị lò hơi và tua-bin độc lập với công suất phát điện tối thiểu 1 gigawatt (1.000 megawatt).

Con số này cao hơn đáng kể so với chưa tới 20 tổ máy được đưa vào vận hành mỗi năm trong thập kỷ qua. Tùy thuộc vào mức tiêu thụ điện, 1 gigawatt có thể cung cấp điện cho từ vài trăm nghìn tới khoảng 2 triệu hộ gia đình.

Cũng theo báo cáo, trong năm ngoái, Trung Quốc bổ sung thêm khoảng 78 gigawatt công suất điện than - mức tăng rõ rệt so với các năm trước.

VÌ SAO VẪN CẦN ĐIỆN THAN?

“Quy mô mở rộng này thực sự đáng kinh ngạc. Chỉ riêng năm 2025, Trung Quốc đã bổ sung thêm công suất điện than nhiều hơn tổng mức tăng của Ấn Độ trong cả thập kỷ qua”, bà Christine Shearer, đồng tác giả báo cáo trên, nhận xét.

Nhờ điện gió và điện mặt trời tăng mạnh, các nguồn năng lượng sạch đã đáp ứng toàn bộ phần nhu cầu điện tăng thêm trong năm 2025, qua đó kéo tỷ trọng điện than trong tổng cơ cấu điện đi xuống. Sản lượng điện than của Trung Quốc giảm khoảng 1% so với năm trước.

Theo thống kê của Cơ quan Năng lượng Quốc gia Trung Quốc, trong năm ngoái, nước này đã bổ sung công suất 315 gigawatt điện mặt trời và 119 gigawatt điện gió.

Đà tăng trưởng mạnh mẽ của điện gió và điện mặt trời đặt ra một câu hỏi lớn: vì sao Trung Quốc vẫn tiếp tục xây thêm các nhà máy điện than, trong khi theo phần lớn phân tích, quy mô xây mới đang vượt xa nhu cầu thực tế của nước này?

Câu trả lời khá phức tạp. Theo các nhà phân tích, Trung Quốc vẫn chưa đạt mức độ phát triển như Mỹ hay châu Âu, nên để tiếp tục tăng trưởng, nước này cần thêm năng lượng. Với 1,4 tỷ dân, khi ngày càng nhiều người gia nhập tầng lớp trung lưu, nhu cầu tiêu dùng đối với các thiết bị hiện đại như máy giặt, điều hòa cũng tăng lên, kéo theo nhu cầu điện lớn hơn.

Ngoài ra, điện là đầu vào thiết yếu của lĩnh vực sản xuất tại Trung Quốc - nền kinh tế lâu nay được xem là “công xưởng của thế giới”. Làn sóng bùng nổ của trí tuệ nhân tạo và hạ tầng phục vụ công nghệ này cũng đẩy nhu cầu điện tăng nhanh, nhất là khi Bắc Kinh đặt mục tiêu vươn lên nhóm dẫn đầu về công nghệ.

Tình trạng thiếu điện tại một số khu vực của Trung Quốc trong giai đoạn năm 2021-2022 làm dấy lên trở lại mối lo lâu nay về an ninh năng lượng. Trong giai đoạn đó, một số nhà máy phải tạm dừng sản xuất, trong khi có thành phố áp dụng cắt điện luân phiên. Trước mối lo này,  Chính phủ Trung Quốc phát tín hiệu ủng hộ việc xây thêm nhà máy điện than, kéo theo làn sóng nộp hồ sơ và xin cấp phép xây dựng tăng mạnh.

ĐIỆN THAN CHỈ DỪNG Ở VAI TRÒ DỰ PHÒNG?

Nhà phân tích Qi Qin của CREA, đồng tác giả báo cáo, cho rằng số lượng dự án được cấp phép tăng mạnh trong giai đoạn năm 2022-2023 là nguyên nhân khiến công suất điện than tăng vọt trong năm ngoái, khi các tổ máy mới lần lượt được đưa vào vận hành.

Theo báo cáo, trong năm ngoái Trung Quốc đã khởi công các dự án điện than với tổng công suất thiết kế 83 gigawatt. Do đó, cho thấy lượng công suất mới có thể đi vào vận hành trong năm nay được dự báo sẽ tiếp tục duy trì ở mức lớn.

“Khi giấy phép đã được cấp, việc rút laị dự án gần như rất khó”, bà Qin chỉ ra.

Giới phân tích cho rằng Bắc Kinh xem điện than là nguồn năng lượng dự phòng cho các nguồn năng lượng sạch như điện gió và điện mặt trời - vốn biến động theo thời tiết và thời điểm trong ngày. Đợt thiếu điện năm 2022 cũng cho thấy rủi ro nguồn cung, khi hạn hán làm sụt giảm thủy điện - nguồn năng lượng chủ lực ở miền Tây Trung Quốc.

Theo hãng tin AP, trong hướng dẫn ban hành năm ngoái về việc làm cho các nhà máy điện than sạch hơn và hiệu quả hơn, Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia Trung Quốc (NDRC) cho rằng điện than cần “đóng vai trò nền tảng và cân bằng quan trọng” trong cơ cấu năng lượng của Trung Quốc trong nhiều năm tới.

Tuần trước, Hiệp hội Vận tải và Phân phối Than Trung Quốc (CCTDA) cho rằng điện than vẫn giữ vai trò then chốt trong việc bảo đảm ổn định hệ thống điện, ngay cả khi các nguồn năng lượng khác ngày càng mở rộng và dần thay thế.

Tuy nhiên, theo bà Qin, việc bổ sung quá nhiều công suất điện than có thể làm chậm quá trình dịch chuyển sang các nguồn năng lượng sạch hơn. Bà cho rằng khi các nhà máy đã được đầu tư và xây dựng, áp lực chính trị lẫn tài chính có thể khiến chúng phải tiếp tục vận hành để thu hồi vốn. Điều này thu hẹp dư địa cho điện gió, điện mặt trời và các nguồn điện sạch khác.

Báo cáo kêu gọi các nhà chức trách Trung Quốc đẩy nhanh việc chấm dứt hoạt động của các nhà máy điện than cũ, kém hiệu quả, đồng thời cam kết trong kế hoạch 5 năm tới - dự kiến được phê duyệt vào tháng 3/2026 - rằng phát thải của ngành điện sẽ không tăng trong giai đoạn 2025-2030.

“Việc mở rộng công suất điện than rốt cuộc có khiến phát thải tăng hay không phụ thuộc vào việc Trung Quốc có thực sự giới hạn điện than ở vai trò dự phòng và hỗ trợ, thay vì để điện than vận hành như nguồn điện chạy nền liên tục”, bà Qin nói.