Căng thẳng thương mại với Mỹ, nhiều quốc gia điều chỉnh quan hệ với Trung Quốc

Những quốc gia từng giữ khoảng cách với Trung Quốc trong giai đoạn căng thẳng thương mại Mỹ - Trung nay lại tăng cường tiếp xúc cấp cao với Bắc Kinh và thúc đẩy hợp tác kinh tế.

Chỉ riêng trong tháng 1/2026, ít nhất 5 nhà lãnh đạo quốc gia - trong đó có Thủ tướng Anh Keir Starmer và Thủ tướng Canada Mark Carney - đã tới Trung Quốc và gặp Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình. Tổng thống Uruguay Yamandu Orsi dự kiến thăm Trung Quốc trong tuần này.

Chuyến thăm của lãnh đạo Anh và Canada là lần đầu tiên sau ít nhất 8 năm, còn chuyến thăm của Thủ tướng Ireland hôm 5/1 là lần đầu tiên sau 14 năm. Trung Quốc từng đóng cửa biên giới trong đại dịch Covid-19 và chỉ thực sự mở cửa trở lại từ đầu năm 2023.

“Những chuyến thăm này cho thấy các nước đang cố gắng điều chỉnh lại quan hệ với Trung Quốc trong bối cảnh chính sách của Mỹ ngày càng khó đoán, chứ không phải đang xoay trục chiến lược sang Trung Quốc”, bà Yue Su, nhà kinh tế cấp cao của Economist Intelligence Unit (EIU), đơn vị nghiên cứu thuộc The Economist Group, nhận xét với hãng tin CNBC.

Bà Su cho rằng nhiều bên ngày càng ưu tiên giữ kênh đối thoại với Bắc Kinh thay vì tách rời, nhất là khi hiệu quả của việc điều chỉnh quan hệ với Trung Quốc ở một số lĩnh vực cụ thể ngày càng rõ nét hơn, trong bối cảnh chính sách của Mỹ ngày càng khó đoán hơn.

Kể từ khi nhậm chức vào cuối tháng 1/2025, Tổng thống Mỹ Donald Trump dùng thuế quan như một công cụ gây sức ép không chỉ với Trung Quốc mà còn với hàng loạt đối tác thương mại của Mỹ. Những tháng gần đây, ông cũng đẩy mạnh nỗ lực nhằm gia tăng ảnh hưởng của Mỹ tại Venezuela, Iran và Greenland. Các diễn biến này tạo cơ hội cho Bắc Kinh thúc đẩy thông điệp vừa là đối tác của các nền kinh tế đang phát triển, vừa ủng hộ ổn định trật tự toàn cầu.

“Việc duy trì khoảng cách nhất định với Mỹ cho thấy các nước này ưu tiên giữ quan hệ ổn định với các nền kinh tế lớn như Trung Quốc”, giáo sư Cui Shoujun, giảng viên ngành nghiên cứu quốc tế tại Đại học Nhân dân Trung Quốc, nói trong cuộc trả lời phỏng vấn với hãng tin CNBC, vào tuần trước.

Theo ông Cui, trong lĩnh vực an ninh và quốc phòng, các nước châu Âu và một số quốc gia khác vẫn phải phối hợp với Mỹ. Tuy nhiên, về kinh tế, họ đang tăng cường hợp tác với Trung Quốc.

Các chuyến thăm cấp nhà nước thường đi kèm các phái đoàn doanh nghiệp lớn. Trong chuyến thăm Trung Quốc của Thủ tướng Anh, gần 60 doanh nghiệp và tổ chức văn hóa của Anh đã cử đại diện tháp tùng. Nhân dịp này, tập đoàn dược phẩm AstraZeneca công bố kế hoạch đầu tư 15 tỷ USD vào Trung Quốc từ nay tới năm 2030.

Tương tự, trong chuyến thăm của ông Carney, Canada đồng ý hạ thuế quan đối với một hạn ngạch nhất định ô tô điện sản xuất tại Trung Quốc xuống 6,1%, từ mức 100% trước đó, để đổi lấy việc Bắc Kinh giảm thuế quan áp lên hạt cải dầu Canada.

Trong nhiều năm qua, các doanh nghiệp toàn cầu cũng luôn muốn tiếp cận thị trường tiêu dùng khổng lồ của Trung Quốc.

Về phía Bắc Kinh, các nhà lãnh đạo Trung Quốc thường kêu gọi các quốc gia đến thăm tạo điều kiện cạnh tranh công bằng cho doanh nghiệp Trung Quốc khi hoạt động hoặc đầu tư ở nước sở tại. Trong bối cảnh tăng trưởng trong nước chậm lại, nhiều doanh nghiệp Trung Quốc - trong đó có các hãng xe điện - đang đẩy nhanh kế hoạch mở rộng ra thị trường nước ngoài.

Cùng với đó, Bắc Kinh ngày càng chú trọng mục tiêu tự chủ công nghệ và khẳng định vai trò trên trường quốc tế.

Chia sẻ trên tờ Nhân dân nhật báo đầu tháng trước, ông Liu Haixing, Trưởng Ban Liên lạc đối ngoại của Đảng Cộng sản Trung Quốc cho biết nỗ lực hiện đại hóa của Trung Quốc đang phá vỡ mô hình "lấy phương Tây làm trung tâm", qua đó mang lại cho các quốc gia đang phát triển một lựa chọn mới.

Tuy nhiên, một câu hỏi lớn bao trùm tất cả vẫn là căng thẳng giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới. Đối với một số quốc gia có lãnh đạo đến thăm Trung Quốc gần đây, Mỹ - chứ không phải Trung Quốc - vẫn là đối tác thương mại lớn nhất.

Theo số liệu năm 2024 của Ngân hàng Thế giới (WB), Ireland, Hàn Quốc, Canada và Phần Lan - nhóm nước có lãnh đạo tới thăm Trung Quốc trong tháng 1 - có tổng sản phẩm trong nước (GDP) là 8,71 nghìn tỷ USD, thấp hơn một nửa so với mức 18,74 nghìn tỷ USD của Trung Quốc. Nhưng quy mô kinh tế Mỹ vẫn vượt xa tất cả, với GDP 28,75 nghìn tỷ USD.

Vào tháng 4/2025, Trung Quốc là nền kinh tế lớn đầu tiên đáp trả thuế quan đối ứng của chính quyền ông Trump. Tới cuối tháng 10/2025, hai nước đạt thỏa thuận “đình chiến” thương mại kéo dài 1 năm nhưng nền tảng của thỏa thuận được đánh giá là vẫn mong manh. Ông Trump dự kiến thăm Trung Quốc vào tháng 4 năm nay.

Cùng thời điểm Thủ tướng Anh Starmer thăm Bắc Kinh tuần trước, Phòng Thương mại Mỹ tại Trung Quốc (AmCham China) đã tổ chức tiệc tri ân với sự tham dự của các đại diện phía Trung Quốc. Trong phát biểu mở đầu, Chủ tịch AmCham China James Zimmerman kêu gọi ông Trump và ông Tập cùng xây dựng một tầm nhìn hướng tới sự ổn định toàn cầu.

Ông Zimmerman nhận định khả năng hai nhà lãnh đạo gặp nhau tới 4 lần trong năm nay. Đây sẽ là dấu mốc cho một giai đoạn các nhà lãnh đạo cùng nhau tạo ra những tiến triển thực chất.

Một trong những cơ hội để ông Trump và ông Tập gặp nhau là Diễn đàn Hợp tác Kinh tế châu Á - Thái Bình Dương (APEC) - sự kiện Trung Quốc đăng cai trong năm nay. Theo kế hoạch, APEC sẽ tổ chức cuộc họp quan chức cấp cao tại thành phố Quảng Châu, tỉnh Quảng Đông vào đầu tháng 2, sau đó là hội nghị các nhà lãnh đạo kinh tế vào tháng 11.

Dù vậy, việc tăng cường tiếp xúc với Bắc Kinh buộc các nhà lãnh đạo phải cân nhắc phản ứng từ Mỹ và sức ép bảo hộ trong nước. Tuần trước, ông Trump dọa áp thuế quan 100% với hàng hóa Canada nếu Ottawa "đạt thỏa thuận" với Trung Quốc, đồng thời cảnh báo việc Anh làm ăn với Trung Quốc là "rất nguy hiểm".

Sức ép này cũng cũng xuất hiện ở châu Âu. Một ngày sau khi kết thúc chuyến thăm cấp nhà nước tới Trung Quốc hồi tháng 12/2025, Tổng thống Pháp Emmanuel Macron cảnh báo rằng nước này có thể áp thuế quan lên hàng hóa Trung Quốc nhằm bảo vệ lợi ích của các ngành công nghiệp châu Âu.