Đối chiếu dữ liệu hóa đơn điện tử với dòng tiền ngân hàng: Hộ kinh doanh khó khai man

Từ năm 2026, ngưỡng doanh thu không chịu thuế đối với hộ và cá nhân kinh doanh sẽ được nâng từ 100 triệu đồng lên 500 triệu đồng mỗi năm. Theo đó, hộ và cá nhân kinh doanh chỉ phải nộp thuế thu nhập cá nhân và thuế giá trị gia tăng khi doanh thu trên 500 triệu đồng.

Đối với thuế giá trị gia tăng, phương pháp tính vẫn áp dụng theo tỷ lệ phần trăm trên doanh thu tùy lĩnh vực hoạt động. Cơ chế này về cơ bản không thay đổi so với trước đây.

Điểm mới đáng chú ý nằm ở thiết kế thuế thu nhập cá nhân theo từng nhóm doanh thu. Đối với hộ có doanh thu trên 500 triệu đồng đến 3 tỷ đồng mỗi năm, người nộp thuế được lựa chọn giữa hai phương án: (i) nộp theo tỷ lệ phần trăm trên phần doanh thu vượt 500 triệu đồng hoặc (ii) áp dụng mức 15% trên thu nhập tính thuế.

Riêng nhóm hộ có doanh thu trên 3 tỷ đồng mỗi năm sẽ phải chuyển hẳn sang cơ chế tính thuế trên lợi nhuận thực tế thay vì nộp theo tỷ lệ trên doanh thu.

Cụ thể, mức thuế suất 17% áp dụng với phần thu nhập của hộ có doanh thu từ trên 3 tỷ đồng đến 50 tỷ đồng; nếu doanh thu vượt 50 tỷ đồng, thuế suất tăng lên 20%.

Sự dịch chuyển từ cơ chế tính thuế theo doanh thu sang đánh trên lợi nhuận được xem là bước tiến nhằm tiệm cận nguyên tắc công bằng.

Tuy nhiên, trong bối cảnh quản lý thuế ngày càng số hóa và tăng cường đối chiếu dữ liệu hóa đơn điện tử với dòng tiền thanh toán khiến không ít hộ kinh doanh quy mô lớn không khỏi băn khoăn khi thời điểm kê khai đầu tiên đang đến gần.

Theo ông Dương Thanh Tùng, Founder của Thương nhân Việt Nam, trở ngại lớn nhất trong cộng đồng kinh doanh hiện nay nằm ở khâu chứng từ đầu vào. Khi tính thuế trên lợi nhuận, chi phí chỉ được công nhận nếu có đầy đủ chứng từ hợp lệ. Bất kỳ khoản chi nào thiếu căn cứ pháp lý đều có nguy cơ bị loại khi quyết toán.

Thứ nhất, tình trạng thiếu hoặc không có đủ hóa đơn đầu vào.

Nhiều hộ vẫn mua hàng từ tiểu thương, người sản xuất nhỏ lẻ hoặc trực tiếp từ người dân, đặc biệt trong lĩnh vực nông sản, hàng thủ công, hàng thanh lý. Pháp luật cho phép lập bảng kê trong một số trường hợp mua hàng của cá nhân không kinh doanh, song phạm vi áp dụng có điều kiện và không bao phủ toàn bộ thực tế.

Vì vậy, tỷ trọng chi phí không có hóa đơn hợp lệ vẫn chiếm khá lớn trong hoạt động của nhiều hộ, tiềm ẩn nguy cơ chi phí có thể không được chấp nhận đầy đủ khi xác định thu nhập chịu thuế, ông Tùng cho biết.

Trong khi đó, doanh thu đầu ra được ghi nhận đầy đủ qua hóa đơn điện tử và dữ liệu ngân hàng. Sự “minh bạch một chiều” này khiến lợi nhuận tính thuế tăng lên về mặt kỹ thuật, dù thực tế hiệu quả kinh doanh không hề cải thiện.

Thứ hai, tình trạng hóa đơn không phản ánh sát giao dịch thực tế.

Trên thực tế, vẫn tồn tại trường hợp số trên hoá đơn không sát với thực tế, giá trị trên hóa đơn thấp hơn số tiền thanh toán; nhiều giao dịch phát sinh chiết khấu miệng nhưng không được thể hiện đầy đủ. Thậm chí tồn tại tình trạng “hai giá”: một mức trên hóa đơn, một mức thanh toán thực tế.

Việc xuất hóa đơn thấp hơn giá trị giao dịch thực tế có thể giúp bên bán giảm nghĩa vụ thuế, còn bên mua được hưởng mức giá “dễ thở” hơn trong ngắn hạn.

Tuy nhiên, về dài hạn, rủi ro pháp lý lại có thể chuyển sang chính hộ kinh doanh, bên sử dụng hóa đơn đó để hạch toán chi phí trong bối cảnh cơ quan thuế tăng cường đối chiếu dữ liệu hóa đơn điện tử với dòng tiền ngân hàng.

Dù không phải bên chủ động xuất hóa đơn sai, hộ kinh doanh vẫn có thể gánh chịu rủi ro khi sử dụng chứng từ không khớp với dòng tiền.

Thứ ba, sự “lệch pha” giữa chuỗi cung ứng truyền thống và yêu cầu quản lý hiện đại.

"Nhiều hộ muốn nhập hàng chính ngạch để có hóa đơn đầy đủ nhưng do quy mô nhỏ, lượng hàng hạn chế nên khó đáp ứng điều kiện thủ tục. Trong khi đó, không ít nhà cung cấp vẫn hoạt động ở quy mô hộ gia đình, chưa đăng ký kinh doanh hoặc chưa hoàn tất điều kiện pháp lý để xuất hóa đơn", ông Tùng nêu rõ.

Hệ quả là rủi ro pháp lý thường dồn về phía hộ kinh doanh, bên sử dụng chứng từ để hạch toán chi phí. Ngoài ra, nếu nguồn cung không chính thức chiếm tỷ trọng lớn trong cơ cấu đầu vào, toàn bộ mô hình kinh doanh có thể gặp khó khăn khi đứng trước nguy cơ thiếu căn cứ chi phí hợp lệ.

Khi đó, thách thức không chỉ nằm ở từng hóa đơn riêng lẻ mà là tính bền vững của cả chuỗi cung ứng trong môi trường quản lý dựa trên dữ liệu.

Thực tế cho thấy, minh bạch và tuân thủ là xu thế khó đảo ngược. Nhưng, quá trình chuyển đổi đòi hỏi sự thích ứng đồng bộ của toàn bộ chuỗi cung ứng. Hộ kinh doanh không e ngại nghĩa vụ thuế mà lo lắng phải nộp thuế trên phần lợi nhuận “kỹ thuật” phát sinh do thiếu hụt chứng từ thay vì lợi nhuận thực tế.

Bài toán đặt ra không chỉ là thay đổi cách tính thuế. Quan trọng hơn là xây dựng cơ chế chứng từ tiệm cận với thực tiễn vận hành của khu vực hộ kinh doanh, bảo đảm mục tiêu minh bạch nhưng không tạo ra áp lực vượt quá khả năng thích ứng của thị trường.