Đổi mới sáng tạo và nhân lực - “cầu nối” đưa Việt Nam vào chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu

Việt Nam đang nổi lên như một điểm sáng mới trong chuỗi giá trị công nghệ toàn cầu, với tốc độ phát triển của kinh tế số vượt trội so với mặt bằng chung của nền kinh tế.

Theo ông Manik Saha, Tổng Giám đốc SAP Labs Singapore và Việt Nam, nền kinh tế số của Việt Nam đang có tốc độ tăng trưởng cao gần gấp ba lần so với mức tăng trưởng chung của toàn nền kinh tế, phản ánh sự dịch chuyển mạnh mẽ của các doanh nghiệp sang các nền tảng công nghệ tiên tiến như điện toán đám mây, trí tuệ nhân tạo (AI) và phân tích dữ liệu.

VỊ THẾ MỚI TRONG CHUỖI GIÁ TRỊ CÔNG NGHỆ TOÀN CẦU

Vị thế của Việt Nam cũng được khẳng định rõ nét qua các báo cáo quốc tế. Theo Chỉ số Đổi mới Sáng tạo Toàn cầu 2025, Việt Nam xếp thứ 44 trên tổng số 139 nền kinh tế và đứng vị trí thứ 3 trong khu vực ASEAN. Với điểm số 37,1, Việt Nam vượt xa mức trung bình toàn cầu (31,5).

“Đặc biệt, Việt Nam đang thể hiện năng lực vượt trội trong thương mại công nghệ cao, nắm giữ thứ hạng cao về nhập khẩu, xuất khẩu công nghệ cao và xuất khẩu hàng hóa sáng tạo. Những chỉ số này minh chứng cho việc Việt Nam ngày càng hội nhập sâu rộng vào mạng lưới đổi mới sáng tạo thế giới”, ông Manik Saha nhấn mạnh.

Trong bối cảnh nền kinh tế số chiếm tỷ trọng ngày càng lớn, vai trò của giáo dục nghề nghiệp trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. PGS. TS Hoàng Kim Anh, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Công nghệ Sài Gòn (STU), nhận định rằng giáo dục nghề nghiệp đóng vai trò hạt nhân trong việc cung ứng nguồn lực có tay nghề, kỷ luật và khả năng thích ứng linh hoạt cho thị trường lao động.

“Những quốc gia trở thành điểm đến hàng đầu cho đầu tư công nghệ toàn cầu là những nơi liên tục củng cố các yếu tố nền tảng để thúc đẩy tăng trưởng dựa trên đổi mới sáng tạo. Điều này bao gồm phát triển nguồn nhân lực kỹ thuật chuyên sâu, duy trì đầu tư vào hạ tầng đổi mới hiện đại và xây dựng các hệ sinh thái mở, kết nối, xóa nhòa ranh giới kết nối giữa con người, ý tưởng và công nghệ”.

Tại TP. Hồ Chí Minh, giáo dục nghề nghiệp đang là nguồn cung chính cho các ngành công nghiệp mũi nhọn như công nghệ thông tin, cơ khí, điện - điện tử, hóa dược và dịch vụ. Theo các định hướng chiến lược tại Quyết định 1711/QĐ-TTg, TP. Hồ Chí Minh đặt mục tiêu đến năm 2030 sẽ có khoảng 89% lao động qua đào tạo, với 40% sở hữu bằng cấp, chứng chỉ.

Ở quy mô quốc gia, Chiến lược phát triển giáo dục nghề nghiệp giai đoạn 2021 - 2030 (Quyết định 2239/QĐ-TTg) cũng đặt mục tiêu tỷ lệ lao động qua đào tạo có bằng cấp đạt từ 35 - 40% vào năm 2030.

Bà Hoàng Kim Anh cho rằng để đáp ứng yêu cầu mới, các cơ sở đào tạo cần tiếp tục cập nhật chương trình, tăng cường hợp tác với doanh nghiệp, nâng cao chất lượng giảng viên, ứng dụng công nghệ và chú trọng phát triển kỹ năng mới cho người học. Có thể nói, đầu tư cho giáo dục nghề nghiệp chính là đầu tư cho chất lượng nguồn nhân lực và cho phát triển bền vững.

Để đáp ứng các mục tiêu này, sự thay đổi phải đến từ cả phía cơ sở đào tạo và doanh nghiệp. Thay vì chỉ dừng lại ở việc tiếp nhận sinh viên thực tập, doanh nghiệp cần tham gia trực tiếp vào việc xây dựng chuẩn đầu ra, cử chuyên gia tham gia giảng dạy và phối hợp thực hiện các dự án nghiên cứu ứng dụng.

“Việc hình thành hệ sinh thái thông tin thị trường lao động và dữ liệu quốc gia về cung - cầu cũng là yếu tố cấp thiết để tránh tình trạng “thừa thầy thiếu thợ” và cân đối cơ cấu ngành nghề đào tạo”, PGS. TS Hoàng Kim Anh nhấn mạnh.

KIẾN TẠO HỆ SINH THÁI NHÂN LỰC ĐẠT CHUẨN QUỐC TẾ

Nhìn từ góc độ doanh nghiệp công nghệ toàn cầu, ông Thiều Phương Nam, Tổng giám đốc Qualcomm Việt Nam, Campuchia và Lào, cho rằng các hệ sinh thái đổi mới bền vững chỉ có thể hình thành khi có sự bổ trợ chặt chẽ giữa giáo dục - nghiên cứu - doanh nghiệp. Theo ông Nam, những mô hình thành công nhất trên thế giới hiện nay là những mô hình xóa bỏ được ranh giới giữa lý thuyết và thực tiễn, nơi chương trình đào tạo và kỹ năng được thiết kế để thích nghi liên tục với sự biến đổi của công nghệ.

 “Giữa nghiên cứu và thị trường vẫn tồn tại khoảng trống liên kết, từ lộ trình thương mại hóa, chuyển giao sở hữu trí tuệ đến năng lực sản phẩm hóa, cơ chế khuyến khích và nền tảng hợp tác phù hợp. Khi những khoảng trống này được lấp đầy, nghiên cứu có thể được chuyển hóa thành các đổi mới sẵn sàng cho thị trường, qua đó nâng cao năng lực cạnh tranh và thúc đẩy tăng trưởng bền vững”.

Đồng quan điểm, ông Manik Saha, Tổng Giám đốc SAP Labs Singapore và Việt Nam, chỉ ra rằng Việt Nam đang đứng trước cơ hội đặc biệt để trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo hàng đầu. Để đạt được vị thế này, ông Saha cho rằng cần có 4 trụ cột chính.

Thứ nhất, xây dựng hệ sinh thái nhân lực đạt chuẩn quốc tế, đầu tư bền bỉ cho giáo dục STEM và kỹ năng số nâng cao.

Thứ hai, hạ tầng đổi mới và bảo hộ trí tuệ. Việc thiết lập các cơ sở R&D hiện đại, mạng lưới kết nối số tin cậy và cơ chế bảo vệ sở hữu trí tuệ mạnh mẽ là thỏi nam châm thu hút các tập đoàn công nghệ toàn cầu đổ vốn và công nghệ vào Việt Nam.

Thứ ba, thúc đẩy liên kết sâu giữa doanh nghiệp và học thuật. Sự gắn kết này giúp các kết quả nghiên cứu không bị “bỏ quên” trong phòng thí nghiệm mà được chuyển hóa thành các giải pháp thương mại sẵn sàng đưa ra thị trường.

Thứ tư, môi trường chính sách ổn định và minh bạch. Các ưu đãi cho đầu tư R&D và sự hài hòa với chuẩn mực quốc tế sẽ tạo niềm tin cho nhà đầu tư dài hạn.

Tổng giám đốc SAP Labs Singapore và Việt Nam nhận định với cam kết mạnh mẽ của Chính phủ đối với chuyển đổi số, Việt Nam đang đi đúng hướng để trở thành đối tác tri thức của các doanh nghiệp toàn cầu, đưa vai trò của học thuật vượt ra ngoài việc cung ứng lao động đơn thuần để tiến tới đồng sáng tạo đổi mới.

Dù vậy, ông Manik Saha chỉ ra rằng một trong những rào cản lớn hiện nay được “khoảng trống liên kết”. Nhiều dự án nghiên cứu hiện nay mới chỉ dừng lại ở mức chứng minh ý tưởng (Proof of Concept) mà thiếu lộ trình mở rộng thành sản phẩm thương mại. Điều này không phải do thiếu năng lực hay khát vọng mà do cầu nối giữa nghiên cứu và thị trường còn yếu.

Khi các khoảng trống này được lấp đầy thông qua sự đồng hành của Chính phủ, doanh nghiệp và các viện nghiên cứu, tri thức sẽ được gia tăng giá trị thương mại, từ đó nâng cao năng lực cạnh tranh của toàn nền kinh tế.