Động lực mới cho hệ sinh thái đổi mới sáng tạo

Trên bản đồ kinh tế thế giới, tư duy về đổi mới sáng tạo của các tập đoàn lớn đã có sự chuyển dịch căn bản trong thập kỷ qua. Thay vì mô hình “Đổi mới đóng”, nơi mọi bí mật công nghệ được giữ kín trong các phòng Lab nội bộ, thế giới đang chứng kiến sự lên ngôi của “Đổi mới mở”. Tại đây, các doanh nghiệp lớn không chỉ tự nghiên cứu mà còn chủ động tìm kiếm, đầu tư và nuôi dưỡng các giải pháp từ bên ngoài.

KHÔNG CÒN XU HƯỚNG “THÁP NGÀ” TRONG ĐỔI MỚI SÁNG TẠO

Mô hình đầu tư mạo hiểm doanh nghiệp (Corporate Venture Capital - CVC) là xu hướng dẫn dắt nổi bật nhất. Các tập đoàn công nghệ hàng đầu thế giới như Google (Google Ventures), Intel (Intel Capital), hay Salesforce (Salesforce Ventures) đều sở hữu các quỹ đầu tư mạo hiểm riêng. Khác với các quỹ đầu tư mạo hiểm (Venture Capital - VC) truyền thống chỉ tập trung vào lợi nhuận tài chính, các CVC đầu tư với mục tiêu chiến lược: tiếp cận công nghệ mới, thâu tóm nhân tài và mở rộng hệ sinh thái sản phẩm.

Theo báo cáo của CB Insights, trong những năm gần đây, sự tham gia của các CVC vào các thương vụ tỷ đô đã tăng vọt. Ví dụ điển hình là Microsoft. Thay vì tự xây dựng lại từ đầu các nền tảng trí tuệ nhân tạo, các quỹ đầu tư CVC đã đầu tư hàng tỷ USD vào OpenAI, tạo nên một cú hích công nghệ thay đổi toàn bộ cục diện ngành tìm kiếm và phần mềm văn phòng.

Tại khu vực châu Á, đặc biệt là Hàn Quốc và Nhật Bản, mô hình xây dựng doanh nghiệp (Ventrure Builder) rất thịnh hành. Các chaebol như Samsung, SK hay Hyundai không chỉ mua lại startup mà còn tạo ra các doanh nghiệp nội bộ. Họ khuyến khích nhân viên có ý tưởng xuất sắc tách ra thành lập công ty con (Spin-off), hỗ trợ vốn và cam kết sử dụng sản phẩm đầu ra.

Ví dụ, C-Lab của Samsung là cái nôi đã ươm mầm cho hàng trăm dự án khởi nghiệp thành công. Mô hình này giải quyết được điểm yếu cố hữu của các tập đoàn lớn là sự ì ạch và quy trình quan liêu. Bằng cách tách các dự án sáng tạo thành các thực thể độc lập, họ giữ được tốc độ của startup trong khi vẫn tận dụng được nguồn tài chính và mạng lưới khách hàng của tập đoàn mẹ.

Ngoài hai mô hình trên, mô hình hợp tác Doanh nghiệp – Viện, trường và Chính phủ cũng đang được nhiều quốc gia đẩy mạnh. Tại Israel hay Singapore, sự thành công của đổi mới sáng tạo không thể thiếu vai trò “bà đỡ” của các doanh nghiệp lớn trong mối liên kết “ba nhà”.

Tại Singapore, các tập đoàn như Singtel hay DBS Bank thường xuyên tổ chức các cuộc thi Hackathon quy mô khu vực, đặt ra các “đề bài” cụ thể để cộng đồng startup giải quyết. Những giải pháp tốt nhất sẽ được đưa vào môi trường thực tế (sandbox) để kiểm nghiệm. Đây là cách họ “thuê ngoài” trí tuệ của thế giới để giải quyết vấn đề của doanh nghiệp mình.

Dù mỗi mô hình khác nhau nhưng các mô hình này đều cho thấy các doanh nghiệp lớn không còn đứng trên “tháp ngà” nhìn xuống. Họ đang chủ động tạo ra sân chơi, cung cấp dữ liệu, hạ tầng và thị trường để cùng cộng đồng startup tạo ra giá trị mới.

NHIỀU “ĐẠI BÀNG” NỘI ĐỊA THAM GIA

Bắt nhịp với xu hướng toàn cầu, bức tranh đổi mới sáng tạo tại Việt Nam trong khoảng 5 năm trở lại đây đã có nhiều triển vọng nhờ sự nhập cuộc mạnh mẽ của các tập đoàn tư nhân và doanh nghiệp nhà nước hàng đầu. Nhiều doanh nghiệp đang tự kiến tạo hệ sinh thái cho riêng mình. Điển hình là sự chuyển mình của các tập đoàn công nghệ và viễn thông.

Viettel không chỉ đầu tư mạnh cho R&D quân sự mà còn mở rộng sang dân sự với Viettel Digital và Viettel Solutions. Tập đoàn này thường xuyên tổ chức cuộc thi tìm kiếm các startup quốc tế và Việt Nam để tích hợp vào hệ sinh thái sản phẩm toàn cầu của mình. Điểm mạnh của Viettel là khả năng mang sản phẩm của startup Việt ra thị trường quốc tế (Go Global) thông qua mạng lưới viễn thông tại nhiều quốc gia mà họ đầu tư.

Cùng với việc thành lập quỹ FPT Ventures và mô hình FPT Software trước đó, gần đây, FPT đẩy mạnh chiến lược M&A (mua bán và sáp nhập) các công ty công nghệ tại Mỹ và Nhật Bản để sở hữu lõi công nghệ cao. Trong nước, Đại học FPT và khu công nghệ cao Hòa Lạc đóng vai trò như một vườn ươm nhân tài và ý tưởng khổng lồ.

Đặc biệt, gần đây, VinGroup đã tạo ra một cú hích lớn về mặt thương hiệu cho đổi mới sáng tạo Việt Nam thông qua giải thưởng VinFuture và sự ra đời của VinBigData, VinAI. Dù có những điều chỉnh trong chiến lược sản xuất, nhưng VinGroup vẫn là đơn vị chịu chi bậc nhất cho việc thu hút các chuyên gia AI, dữ liệu hàng đầu thế giới về Việt Nam làm việc, tạo ra hiệu ứng lan tỏa tri thức cực lớn.

Không chỉ khối công nghệ, khối ngân hàng tại Việt Nam cũng đang triển khai đổi mới sáng tạo quyết liệt. MBBank, Techcombank, VPBank... đang hoạt động như những công ty công nghệ thực thụ (Techfin).

Họ áp dụng mô hình linh hoạt, chia nhỏ các đội dự án, hợp tác sâu rộng với các Fintech để triển khai thanh toán không chạm, định danh điện tử (eKYC). Một số ngân hàng đã thành lập các trung tâm sáng tạo số (Digital Hub) tách biệt hoàn toàn với bộ máy vận hành truyền thống để thử nghiệm các sản phẩm tài chính mới mà không bị rào cản quy trình kìm hãm.

THỰC TẾ TRIỂN KHAI CÒN HẠN CHẾ

Sự tham gia của các doanh nghiệp lớn đã tạo ra một thị trường đầu ra quan trọng cho hệ sinh thái khởi nghiệp, điều mà vốn hỗ trợ từ chính phủ hay các quỹ đầu tư đơn thuần không thể làm được. Tuy vậy, việc triển khai mô hình đổi mới sáng tạo tại các doanh nghiệp lớn ở Việt Nam vẫn gặp nhiều thách thức.

Thứ nhất, tư duy “ăn xổi” vẫn còn tồn tại ở một số doanh nghiệp. Họ mong muốn đầu tư vào công nghệ phải sinh lời ngay lập tức, trong khi đổi mới sáng tạo là một quá trình dài hạn và chấp nhận rủi ro thất bại.

Thứ hai, sự kết nối giữa doanh nghiệp lớn và các startup Việt vẫn còn lỏng lẻo. Nhiều tập đoàn lớn vẫn ưu tiên sử dụng giải pháp của nước ngoài do tin tưởng vào thương hiệu, khiến startup Việt mất đi cơ hội được “thử lửa” ngay trên sân nhà.

Thứ ba, hoạt động R&D trong nhiều doanh nghiệp sản xuất vẫn chỉ dừng lại ở mức cải tiến quy trình nhỏ lẻ, chưa thực sự đi sâu vào công nghệ lõi hay phát triển sản phẩm mới hoàn toàn...

Nội dung đầy đủ bài viết được đăng tải trên Tạp chí Kinh tế Việt Nam số 06-2026 phát hành ngày 09/02/2026. Kính mời Quý độc giả tìm đọc tại đây:

https://premium.vneconomy.vn/dat-mua/an-pham/tap-chi-kinh-te-viet-nam-so-6-2026.html