Đông Nam Á chống chọi với bão thuế quan Mỹ thế nào?

Bất chấp căng thẳng thương mại, dữ liệu từ Cơ quan Thống kê Dân số Mỹ (US Census Bureau) thuộc Bộ Thương mại Mỹ cho thấy xuất khẩu hàng hóa của Đông Nam Á sang Mỹ tăng 25% trong quý 3/2025 so với cùng kỳ năm 2024.

Dòng vốn đầu tư nước ngoài vào các nền kinh tế sản xuất trọng điểm trong khu vực cũng đi lên, phản ánh nỗ lực của các tập đoàn toàn cầu nhằm đa dạng hóa chuỗi cung ứng.

Diễn biến này trái với những lo ngại sau “Ngày giải phóng” vào đầu tháng 4/2025, khi ông Trump công bố chính sách thuế quan toàn cầu lên tới 49% - động thái được dự báo có thể gây sức ép lớn lên một khu vực vốn phụ thuộc  nhiều vào xuất khẩu, nhất là các nền kinh tế có kim ngạch xuất khẩu sang Mỹ lớn. Sau đó, mức thuế quan đối ứng áp lên nhiều quốc gia Đông Nam Á được điều chỉnh xuống quanh 20% thông qua các thỏa thuận thương mại với Washington.

“Ban đầu ai cũng lo về thuế quan đối ứng, nhưng với lợi thế chi phí sản xuất ở châu Á, mức thuế quan 20% chưa đủ để doanh nghiệp phải chuyển nhà máy đi nơi khác”, ông Mats Persson, phụ trách mảng vĩ mô và địa chiến lược tại công ty tư vấn EY, nhận xét với tờ báo Financial Times.

Theo ông Persson, kể cả sau khi tính đến yếu tố thuế quan, chi phí để sản xuất tại Mỹ hoặc châu Âu vẫn cao hơn 20-100% so với sản xuất và xuất khẩu từ châu Á.

Nhận định này phần nào trấn an các doanh nghiệp đã theo đuổi chiến lược “Trung Quốc + 1”, tức không đặt toàn bộ sản xuất ở Trung Quốc mà mở thêm ít nhất một cơ sở tại quốc gia khác, trong nhiệm kỳ tổng thống đầu tiên của ông Trump.

Trong chiến lược này, nhiều doanh nghiệp chọn thêm Đông Nam Á làm điểm sản xuất và xuất khẩu để giảm phụ thuộc vào Trung Quốc, qua đó hạn chế tác động từ mức thuế quan cao áp lên Bắc Kinh. Theo ông Persson, cách tiếp cận này đến nay vẫn phát huy hiệu quả.

Theo dữ liệu từ Cơ quan Thống kê Dân số Mỹ, xuất khẩu của Trung Quốc sang Mỹ giảm 40% trong quý 3/2025 so với cùng kỳ năm trước nhưng tổng xuất khẩu của châu Á sang Mỹ vẫn duy trì  ổn định.

Tại Campuchia, một trung tâm sản xuất giày dép và may mặc của khu vực, xuất khẩu sang Mỹ vẫn tăng dù nước này từng bị áp thuế quan 49% vào tháng 4. Sau khi đàm phán với Nhà Trắng, mức thuế quan này được hạ xuống 19%.

Theo dữ liệu từ công ty theo dõi dữ liệu thương mại Trade Data Monitor, may mặc là mặt hàng xuất khẩu lớn nhất của Campuchia sang Mỹ. Kim ngạch xuất khẩu nhóm hàng may mặc dệt kim của nước này sang Mỹ tăng 25% trong giai đoạn từ quý 3/2024 đến quý 3/2025.

“Thuế quan của ông Trump ban đầu khiến ngành của chúng tôi căng thẳng nhưng lo ngại giảm dần khi các đối thủ như Bangladesh, Việt Nam và Indonesia cũng chịu mức thuế tương tự. Thuế quan thực tế không ảnh hưởng nhiều - chúng tôi chịu mức 19%, đối thủ 20%, chênh lệch không đáng kể”, ông Ken Loo, Tổng thư ký hiệp hội dệt may - may mặc - giày dép và đồ du lịch Campuchia, nhận xét.

Tuy nhiên, ông Loo cho biết biên lợi nhuận của toàn ngành đang bị thu hẹp do khách hàng yêu cầu giảm giá để bù một phần chi phí phát sinh từ thuế quan. Dù vậy, dòng vốn đầu tư mới từ doanh nghiệp nước ngoài vẫn chảy vào Campuchia bất chấp mức thuế quan mới của Mỹ.

Theo ông Loo, khoảng 90% vốn đầu tư mới vào ngành may mặc, giày dép và đồ du lịch của Campuchia đến từ các doanh nghiệp có trụ sở tại Trung Quốc đại lục.

Theo phân tích của công ty tư vấn Capital Economics, dòng chảy hàng hóa chuyển hướng từ Trung Quốc - quốc gia đang chịu thuế quan đối ứng 37% - đã tăng dần từ nhiệm kỳ tổng thống đầu tiên của ông Trump.

Tuy nhiên, các nhà phân tích cảnh báo rủi ro bất định với Đông Nam Á vẫn còn lớn, do chính quyền ông Trump cam kết siết tình trạng chuyển tải hàng hóa - tức hàng hóa thực chất do Trung Quốc sản xuất đi vòng qua một nước thứ ba ở Đông Nam Á vào Mỹ. Washington thậm chí dọa áp thuế quan 40% với hàng trung chuyển qua nước thứ ba để né thuế quan. Nhưng hiện vẫn chưa rõ Mỹ sẽ xác định nhóm hàng này theo tiêu chí nào.

Đông Nam Á cũng phụ thuộc lớn vào nguyên liệu và hàng hóa trung gian từ Trung Quốc. Trong các cuộc trao đổi với khu vực này, chính quyền ông Trump phát tín hiệu có thể không chấp nhận hàm lượng Trung Quốc cao trong các sản phẩm cuối cùng xuất sang Mỹ.

“Một động lực khác giúp khu vực trụ vững đến nay là làn sóng phát triển công nghệ ở Mỹ. Nhiều mặt hàng công nghệ như chip, thiết bị chế tạo chip, máy tính và điện thoại thông minh được chính quyền Mỹ miễn áp thuế quan”, bà Leah Fahy, nhà phân tích về Trung Quốc tại Capital Economics, nhận định.

Trong một báo cáo gần đây, Capital Economics nhận định xuất khẩu hàng điện tử của Đông Nam Á năm 2025 tăng khoảng 40% so với năm trước, nhanh hơn cả giai đoạn đỉnh dịch Covid-19, khi các đợt phong tỏa khiến người tiêu dùng mua sắm mạnh các sản phẩm điện tử sản xuất tại châu Á. Công ty này dự báo xu hướng nhu cầu cao nói trên nhiều khả năng sẽ tiếp tục duy trì trong năm 2026.

Nhà phân tích Tom Miller của công ty tư vấn Gavekal cho rằng nhà đầu tư nước ngoài vẫn tin Đông Nam Á có thể trụ vững trước cuộc chiến thương mại, nhưng triển vọng của khu vực phụ thuộc lớn vào các quyết định của chính quyền ông Trump.

“Hiện vẫn còn tương đối sớm để đánh giá. Nhưng nếu Mỹ hành động quyết liệt để giảm đầu vào từ Trung Quốc trong chuỗi cung ứng toàn cầu”, ông Miller viết trong báo cáo gửi khách hàng hồi tháng 12/2025.