Phán quyết của Tòa án Tối cao Mỹ về thuế quan của Tổng thống Trump có thể ảnh hưởng lớn đến thương mại toàn cầu và nền kinh tế Mỹ...

Theo truyền thông Mỹ, Tòa án Tối cao nước này dự kiến sẽ sớm công bố phán quyết về tính hợp pháp của các kế hoạch thuế quan toàn cầu do Tổng thống Mỹ Donald Trump đưa ra sau khi nhậm chức hồi đầu năm ngoái, trong đó có thuế quan đối ứng. Phán quyết này có thể đưa ra ngay trong tháng 1/2026.

Trọng tâm của vụ kiện nói trên là liệu việc ông Trump viện dẫn Đạo luật Quyền hạn Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế năm 1977 (IEEPA) để áp thuế quan có hợp pháp hay không.

Thuế quan là một trụ cột trong chương trình nghị sự đối ngoại và đối nội của ông Trump ở nhiệm kỳ thứ hai. Phán quyết của Tòa án Tối cao Mỹ được dự báo sẽ tạo ra hiệu ứng lan tỏa trên toàn cầu và có thể ảnh hưởng đến dòng chảy thương mại - tài chính trị giá nhiều tỷ USD.

Dưới đây là những điểm đáng chú ý về vụ việc.

VẤN ĐỀ ĐANG ĐƯỢC TRANH LUẬN LÀ GÌ?

IEEPA cho phép tổng thống tuyên bố tình huống được xem là “mối đe dọa bất thường và nghiêm trọng” đối với an ninh quốc gia, từ đó áp dụng các biện pháp để ứng phó. Đạo luật này đề cập đến quyền “điều tiết” hoạt động nhập khẩu nhưng không nói trực tiếp đến thuế quan.

Ông Trump viện dẫn IEEPA để áp thuế quan lên gần như toàn bộ đối tác thương mại của Mỹ và trở thành tổng thống Mỹ đầu tiên sử dụng đạo luật này cho mục đích áp thuế quan.

Cả Tòa án Thương mại Quốc tế Mỹ (CIT) và Tòa Phúc thẩm Liên bang Mỹ đều đã cho rằng IEEPA không trao tổng thống thẩm quyền áp thuế quan. Hiện chính quyền ông Trump đang đề nghị Tòa án Tối cao đảo ngược phán quyết của tòa phúc thẩm.

Tại phiên tranh luận tháng 11 vừa qua, Tổng biện lý sự vụ Mỹ D. John Sauer - người đại diện pháp lý cho chính quyền ông Trump - bảo vệ chính sách thuế quan, cho rằng thuế quan từ lâu là công cụ hợp lý để tổng thống điều tiết hoạt động nhập khẩu.

Ông cũng nhắc lại quan điểm của ông Trump rằng thâm hụt thương mại đang đẩy Mỹ đến bờ vực thảm họa, đồng thời lập luận rằng sự suy giảm của ngành chế tạo và sự suy yếu của nền tảng công nghiệp quốc phòng đủ để cấu thành tình trạng khẩn cấp quốc gia.

NHỮNG NGƯỜI PHẢN ĐỐI NÓI GÌ?

Lập luận của ông Sauer vấp phải chất vấn từ cả các thẩm phán theo khuynh hướng bảo thủ lẫn tự do của Tòa án Tối cao. Chánh án John Roberts nhấn mạnh rằng thuế quan thực chất hoạt động như một loại thuế mà người Mỹ phải gánh và thẩm quyền để áp thuế quan vốn thuộc về Quốc hội. Thẩm phán Sonia Sotomayor cũng khẳng định mọi sắc thuế phải khởi nguồn từ Quốc hội, chứ không phải từ tổng thống.

“Hiến pháp quy định việc đánh thuế phải bắt đầu từ một dự luật do Quốc hội đưa ra. Tổng thống có quyền ký hoặc phủ quyết, nhưng người dân sẽ không phải chịu thuế nếu Quốc hội và tổng thống chưa cùng thông qua”, ông Sotomayor nói.

Đáp lại, ông Sauer cho rằng dù thuế quan có thể tạo thêm nguồn thu một cách gián tiếp, mục tiêu chính của các mức thuế quan do ông Trump áp dụng là “điều tiết”, tức khuyến khích người tiêu dùng Mỹ mua hàng sản xuất trong nước và thúc đẩy phục hồi kinh tế, chứ không phải để tăng thu ngân sách.

Tại phiên tranh luận, Thẩm phán Neil Gorsuch nêu một ví dụ giả định rằng nếu tổng thống có thể mở rộng quyền lực chỉ bằng cách tuyên bố tình trạng khẩn cấp, các chính quyền tương lai có thể gọi biến đổi khí hậu là “tình trạng khẩn cấp quốc gia” và dùng đó làm căn cứ áp thuế quan 50% đối với xe chạy xăng.

PHE ỦNG HỘ NÓI GÌ?

Thẩm phán Brett Kavanaugh cho rằng nếu tòa bác bỏ các mức thuế quan đã áp đặt, tổng thống sẽ mất một công cụ quan trọng, từ đó làm suy yếu đòn bẩy ngoại giao của Mỹ. Ông dẫn ví dụ thuế quan mà ông Trump áp lên Ấn Độ.

“Biện pháp này được thiết kế để hỗ trợ nỗ lực giải quyết xung đột Nga-Ukraine - cuộc khủng hoảng nghiêm trọng nhất thế giới, nên trong bối cảnh đó có thể xem là một tình trạng khẩn cấp”, ông Kavanaugh nói.

Một số thẩm phán khác lo ngại rằng nếu tòa tuyên thuế quan vô hiệu, khâu thực thi có thể rơi vào hỗn loạn, thậm chí chính phủ phải hoàn trả tiền cho các nhà nhập khẩu. Cơ quan Hải quan và Bảo vệ Biên giới Mỹ (CBP) đã thu hơn 200 tỷ USD tiền thuế quan trong giai đoạn 20/1-15/12/2025.

ÔNG TRUMP CÓ CƠ SỞ PHÁP LÝ NÀO KHÁC ĐỂ ÁP THUẾ QUAN?

Nếu Tòa án Tối cao phán quyết rằng việc ông Trump viện dẫn IEEPA để áp thuế quan là vượt thẩm quyền, chính quyền của ông có thể chuyển sang cân nhắc một số cơ sở pháp lý khác để áp thuế quan.

Một trong số đó là Mục 232 của Đạo luật Mở rộng Thương mại năm 1962, cho phép áp thuế quan nếu hàng nhập khẩu bị xem là đe dọa an ninh quốc gia Mỹ. Thẩm quyền này đã được dùng để áp thuế quan với thép, nhôm, gỗ và ô tô. Theo Mục 232, Bộ Thương mại Mỹ phải tiến hành điều tra để xác định rủi ro của mặt hàng nhập khẩu đối với an ninh quốc gia.

Một cơ sở pháp lý khác là Mục 301 của Đạo luật Thương mại năm 1974, được thiết kế để đáp trả các hành vi thương mại bị coi là không công bằng như đánh cắp tài sản trí tuệ hoặc chính sách phân biệt đối xử. Theo cơ chế này, Văn phòng Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) cũng phải mở cuộc điều tra.

Ngoài ra, Mục 122 của Đạo luật Thương mại năm 1974 cho phép tổng thống áp thuế quan trong phạm vi hạn chế và chỉ trong thời gian ngắn, với các điều kiện ràng buộc chặt chẽ. Thuế quan theo cơ chế này chỉ dùng để xử lý “các vấn đề cơ bản về thanh toán quốc tế”, gồm tình trạng thâm hụt cán cân thanh toán lớn và nghiêm trọng. Thuế suất bị giới hạn ở mức 15% và thời hạn áp dụng tối đa 150 ngày.

Mục 338 của Đạo luật Thuế quan năm 1930 cho phép tổng thống nâng thuế quan đối với hàng nhập khẩu từ một quốc gia bị cho là “phân biệt đối xử” với hàng hóa Mỹ. Cơ chế này là lối đi nhanh để ông Trump áp thuế quan đối ứng mà không cần các cuộc điều tra kéo dài. Tuy nhiên, đạo luật này hiếm khi được sử dụng trong những năm gần đây và là một công cụ thương mại gần như “đóng băng”.

Theo giới quan sát, chính quyền ông Trump đã chuẩn bị cho phương án dự phòng trong trường hợp thuế quan áp theo IEEPA bị bác bỏ.

“Mục 232 sẽ đóng vai trò đáng kể nếu thuế quan áp theo IEEPA bị đảo ngược”, ông Jon Lang, Giám đốc cấp cao phụ trách chính sách an ninh kinh tế tại công ty tư vấn rủi ro địa chính trị APCO và từng là quan chức Nhà Trắng trong nhiệm kỳ đầu của ông Trump, nhận xét với tờ báo Nikkei Asia.

Tuy nhiên, ông cho rằng ông Trump sẽ mất lợi thế về tốc độ nếu không còn dựa vào IEEPA. Thuế quan theo Mục 232 hoặc Mục 301 có thể mất hàng tháng mới triển khai được, trong khi IEEPA cho phép áp thuế quan ngay lập tức, qua đó tạo đòn bẩy cho các cuộc đàm phán thương mại hoặc đối ngoại.