Dữ liệu là “lá chắn” cho cuộc chiến chống lừa đảo

Thưa ông, năm 2025 đánh dấu tròn 5 năm ông trở về Việt Nam. Nhìn lại hành trình nửa thập kỷ qua, từ Mỹ trở về và trở thành một chuyên gia đi đầu trong cuộc chiến chống lừa đảo trực tuyến tại Việt Nam, cảm xúc của ông lúc này như thế nào?

Hành trình 5 năm qua đối với tôi là chuỗi ngày của những trải nghiệm và bài học lớn. Khi trở về vào tháng 8 năm 2020, tâm nguyện lớn nhất của tôi là được đóng góp cho xã hội, như một cách để “trả nghiệp” cho những sai lầm của tuổi trẻ.

Tính tới nay, niềm tự hào lớn nhất là tôi đã thành lập được tổ chức Chống Lừa đảo, hoạt động bền bỉ suốt 5 năm qua. Từ một dự án cá nhân, nay nhóm đã có hơn 33 thành viên nòng cốt. Chúng tôi hoạt động dưới mô hình doanh nghiệp xã hội, phi lợi nhuận, với mục tiêu duy nhất là phụng sự cộng đồng.

Thú thật, 5 năm trước khi bước xuống sân bay trên chuyến bay giải cứu công dân thời Covid-19, hành trang tôi mang về chẳng có gì ngoài đồ dùng cá nhân, vài kỷ vật trong tù và đặc biệt là bảy cuốn nhật ký.

Bảy cuốn nhật ký đó có phải là nơi anh thai nghén ý tưởng về dự án Chống Lừa đảo hiện tại?

Vâng, trong bảy năm thụ án (2013-2019), tôi đã viết bảy cuốn nhật ký này. Đó là nơi tôi đối diện với chính mình. Có những lúc nhớ nhà, tủi thân, ân hận tột cùng vì đã lãng phí tuổi trẻ vào việc kiếm tiền bất chính mà không trau dồi tri thức.

Nhưng quan trọng hơn, tôi nhận ra rằng nếu muốn đi nhanh và vững, phải có kế hoạch. Tôi bắt đầu vạch ra lộ trình cho ngày trở về ngay trong những trang viết đó. Tôi viết đi viết lại về ước mơ đóng góp cho cộng đồng, giúp mọi người bảo vệ danh tính. Kỳ lạ thay, những gì tôi viết trong đó, nay đã thành hiện thực được hơn 50%. Dự án Chống Lừa đảo ra đời đúng như những gì tôi đã mường tượng trong bốn bức tường giam.

"Tôi kỳ vọng rất lớn vào Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân có hiệu lực từ ngày 1/1/2026 và sự hợp nhất giữa Luật An toàn thông tin và Luật An ninh mạng sắp tới. Khi luật chơi rõ ràng, trách nhiệm minh bạch, các bên sẽ dám “mở lòng” để kết nối với nhau hơn".

Ông từng nói tội phạm mạng ngày nay “không ngủ một ngày nào”. Vậy so với thời điểm ông mới về nước, thủ đoạn lừa đảo hiện nay đã biến đổi ra sao?

Năm 2020 khi tôi về, tình hình đã phức tạp, nhưng đến nay, mức độ tinh vi tăng lên gấp bội. Lý do cốt lõi là sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI). Tội phạm mạng đang áp dụng triệt để công nghệ này để tấn công, giả mạo, lừa đảo, bôi nhọ với quy mô lớn.

Nếu như trước đây, hacker chỉ tập trung vào một vài nước, thì nay nhờ công nghệ, chúng có thể “scale-up” (mở rộng quy mô) tấn công toàn cầu. Gần đây, Việt Nam chứng kiến hàng loạt vụ tấn công mã hóa dữ liệu vào các tập đoàn lớn như: VNDirect, PVOil, Vietnam Post... Điều này cho thấy chúng ta đang đối mặt với những kịch bản tấn công tương tự  như Mỹ hay châu Âu.

Một vấn đề nhức nhối khác là các “trung tâm lừa đảo” (scam compounds) đặt tại Campuchia, Myanmar. Đây là gốc rễ của vấn đề. Muốn giải quyết lừa đảo mạng tại Việt Nam, phải triệt phá được các ổ nhóm này ở nước ngoài.

Ông vừa nhắc đến các trung tâm lừa đảo ở biên giới. Được biết nhóm của ông đã từng tham gia giải cứu nạn nhân từ những nơi này?

Đúng vậy. Chúng tôi đã hỗ trợ giải cứu thành công một số bạn từ Campuchia và Myanmar. Quá trình này thường kéo dài 3-4 tháng, rất căng thẳng. Chúng tôi giữ liên lạc bí mật qua Telegram, hướng dẫn họ cách bảo toàn tính mạng, thu thập bằng chứng, định vị, rồi phối hợp với cơ quan chức năng để đưa họ về nước.

Có một thực tế đau lòng là nếu như năm 2020-2021, đa phần nạn nhân bị lừa bán sang đó vì “việc nhẹ lương cao”, thì nay tỷ lệ người tự nguyện sang làm lừa đảo lên tới hơn 50%. Họ đi vì lòng tham, vì nợ nần, hoặc trốn truy nã. Điều này khiến cuộc chiến càng thêm cam go.

Trong bối cảnh tội phạm liên kết chặt chẽ và sử dụng công nghệ cao như vậy, dường như phía “phòng thủ” của chúng ta vẫn còn khá lúng túng. Theo ông, đâu là điểm yếu lớn nhất của Việt Nam hiện nay?

Điểm yếu của chúng ta là sự rời rạc dữ liệu. Hiện tại, ngân hàng làm một kiểu, viễn thông làm một kiểu, cơ quan chức năng làm một kiểu. Chúng ta thiếu một sự kết nối dữ liệu đồng bộ. Tội phạm mạng hoạt động không biên giới, không rào cản pháp lý, chúng đi rất nhanh. Trong khi đó, chúng ta bị trói buộc bởi quá nhiều thủ tục hành chính.

Hãy tưởng tượng, khi một người dân bị lừa tiền, họ gọi lên ngân hàng. Ngân hàng yêu cầu ra công an phường xác minh. Thời gian làm giấy tờ mất nửa ngày, trong khi chỉ cần 5-10 phút là tiền đã bị tẩu tán sạch. Đó là một “nút thắt” chết người.

Vậy giải pháp là gì, thưa ông?

Chúng ta cần một Trung tâm Chống lừa đảo quốc gia thực thụ, nơi tất cả các bên gồm Chính phủ, ngân hàng, công ty công nghệ (Google, Meta, Zalo...), viễn thông cùng ngồi lại để tìm ra giải pháp.

Mô hình này Singapore đã làm cực kỳ thành công. Họ kết nối dữ liệu giữa các bên, tạo ra cơ chế phản ứng nhanh. Chiến dịch nâng cao nhận thức của họ phủ sóng từ online đến offline, đi đâu người dân cũng thấy cảnh báo, quét QR là ra thông tin.

Phát triển kinh tế dữ liệu

Phát triển kinh tế dữ liệu là quá trình ứng dụng công nghệ số và dữ liệu để tạo ra các mô hình kinh doanh, sản xuất mới, giúp nâng cao hiệu quả hoạt động và thúc đẩy tăng trưởng bền vững. Điều này bao gồm việc xây dựng hạ tầng dữ liệu, phát triển ngành công nghiệp dữ liệu và khai thác dữ liệu như một tài nguyên chiến lược để đổi mới sáng tạo.

Tại Việt Nam, giải pháp kỹ thuật không thiếu. Ví dụ điển hình là hệ thống Simo đang được Bộ Công an phối hợp với các ngân hàng triển khai. Hệ thống này cho phép khi người dùng nhập số tài khoản hoặc số điện thoại người nhận tiền, nếu đó là tài khoản lừa đảo hoặc nghi ngờ, hệ thống sẽ cảnh báo ngay lập tức.

Mặc dù rất hứa hẹn nhưng hiện tại mới chỉ có một vài đơn vị như MB, BIDV, MoMo áp dụng. Trong khi Việt Nam có hàng chục ngân hàng. Nếu chỉ vài ngân hàng tham gia thì không thể bảo vệ hết người dân được. Càng nhiều dữ liệu được đóng góp vào “kho chung”, lưới lọc càng hiệu quả.

Tổ chức Chống Lừa đảo của chúng tôi cũng có sẵn dữ liệu và sẵn sàng cung cấp, nhưng rào cản về cơ chế, niềm tin số khiến việc kết nối với các doanh nghiệp trong nước rất khó khăn. Ngược lại, chúng tôi làm việc với Google, Microsoft, Meta lại cực kỳ dễ dàng. Họ tích hợp dữ liệu của chúng tôi thẳng vào trình duyệt, vào phần mềm diệt virus, bảo vệ hàng triệu người dùng ngay lập tức mà không cần người dân phải cài thêm ứng dụng khác.

Tại sao các doanh nghiệp Việt Nam lại e ngại chia sẻ dữ liệu đến vậy, dù biết “dữ liệu là vàng”, thưa ông?

Vì họ sợ mất tài sản, sợ trách nhiệm và thiếu niềm tin số. Họ sợ chia sẻ ra thì mất lợi thế cạnh tranh, hoặc vướng pháp lý nếu dữ liệu bị lộ lọt. Đây là tâm lý chung dễ hiểu khi hành lang pháp lý chưa hoàn thiện.

Tuy nhiên, tôi kỳ vọng rất lớn vào Luật Bảo vệ dữ liệu cá nhân có hiệu lực từ ngày 1/1/2026 và sự hợp nhất giữa Luật An toàn thông tin và Luật An ninh mạng sắp tới. Khi luật chơi rõ ràng, trách nhiệm minh bạch, các bên sẽ dám “mở lòng” để kết nối với nhau hơn.

Quay lại câu chuyện công nghệ, ông đánh giá thế nào về năng lực AI và nhân lực công nghệ của Việt Nam trong cuộc chiến chống lừa đảo này?

Về nhân lực, tôi khẳng định kỹ sư Việt Nam cực kỳ giỏi, thuộc top đầu thế giới chứ không chỉ trong khu vực. Tôi có những người bạn Việt Nam đang giữ vị trí quan trọng tại Google, Amazon, Microsoft.

Tuy nhiên, chúng ta đang bị “chảy máu chất xám” nghiêm trọng. Lý do đơn giản là cơ chế đãi ngộ. Bạn tôi làm cho Amazon lương gần 400.000 USD/năm (gần 10 tỷ đồng), Việt Nam làm sao trả nổi? Ngay cả tôi, khi thuê các bạn trẻ trong nhóm Chống Lừa đảo làm các dự án quốc tế, tôi cũng phải trả lương cho họ tới 90 triệu đồng/tháng để giữ chân nhân tài.

Với uy tín hiện tại, chắc hẳn ông nhận được không ít lời mời từ nước ngoài? Tại sao ông vẫn chọn ở lại Việt Nam, sẵn sàng đối mặt với muôn vàn khó khăn khi vận hành một dự án phi lợi nhuận?

Đúng là tôi nhận được nhiều lời mời. Gần đây nhất, một công ty bảo mật top 1 Thái Lan mời tôi sang làm Giám đốc bảo mật với mức lương rất “khủng”, nhưng yêu cầu tôi phải định cư bên đó. Tôi từ chối ngay. Tôi đi Thái Lan hay các nước khác công tác thì được, chứ bảo ở luôn thì tôi sợ. Sợ nhất là... tắc đường bên đó, đi 500 mét mất 2 tiếng.

Nhưng lý do sâu xa là gia đình, bạn bè và tình yêu với Việt Nam. Tôi đã từng muốn kết thúc cuộc đời trong tù vì tuyệt vọng, nhưng chính gia đình đã kéo tôi lại. Giờ đây, tôi muốn dành trọn tâm sức để cống hiến cho đất nước.

Dự định sắp tới của ông là gì? Liệu chúng tôi có thể chờ đợi sự ra mắt của những cuốn nhật ký kia không?

Tôi vẫn sẽ tiếp tục mở rộng tổ chức Chống Lừa đảo, kết nối sâu hơn với các tổ chức quốc tế như Liên hợp quốc, Interpol. Tôi cũng đang ấp ủ việc đào tạo lứa kế cận, những bạn trẻ tài năng để cuộc chiến này không bị gián đoạn.

Về bảy cuốn nhật ký, tôi đã chuyển thể được 13 chương thành sách, dự kiến đặt tên là “Hiếu PC Hồi 1” và “Hiếu PC Hồi 2”. Cũng có hãng phim lớn liên hệ để làm phim tài liệu. Tuy nhiên, tôi quyết định hoãn lại việc công bố. Tôi cảm thấy “độ chín” chưa đủ. Tôi muốn làm thêm nhiều việc thực tế hơn nữa, hành động nhiều hơn nữa để cái kết của cuốn sách hay bộ phim đó thực sự trọn vẹn và truyền cảm hứng mạnh mẽ nhất.

Nội dung đầy đủ bài viết được đăng tải trên Tạp chí Kinh tế Việt Nam số 7+8/2026 phát hành ngày 16-23/02/2026. Kính mời Quý độc giả tìm đọc tại đây: 

Link: https://premium.vneconomy.vn/dat-mua/an-pham/tap-chi-kinh-te-viet-nam-so-78-xuan-binh-ngo.html