Giao thông thông minh Hà Nội: Khi AI gặp bài toán dữ liệu và công bằng xã hội

Hà Nội đang đứng trước bài toán lớn trong tiến trình xây dựng hệ thống giao thông thông minh: áp lực dân số đô thị tăng nhanh, ô nhiễm không khí leo thang và hạ tầng chưa theo kịp tốc độ phát triển đang thúc đẩy thành phố tìm kiếm những lời giải mới. Trí tuệ nhân tạo (AI) và công nghệ số nổi lên như một chìa khóa được kỳ vọng - nhưng liệu Hà Nội đã thực sự sẵn sàng?

Tại Hội thảo “Di chuyển, Trí tuệ nhân tạo (AI) và Xã hội: Củng cố tương lai lĩnh vực giao thông vận tải tại Việt Nam” do Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam (VEA), VnEconomy và Viện Nghiên cứu Công nghệ vì Cộng đồng (TFGI), cùng phối hợp chuyên môn là Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược (IPSS) tổ chức ngày 21/5 tại Hà Nội, các chuyên gia đã thẳng thắn nhìn nhận: hành trình xây dựng giao thông thông minh của thành phố còn dài, và các ưu tiên phát triển hiện nay vẫn cần được điều chỉnh để thực sự phục vụ người dân.

NHỮNG BƯỚC ĐI ĐẦU TIÊN TRONG QUÁ TRÌNH XÂY DỰNG HỆ THỐNG GIAO THÔNG THÔNG MINH

Trong phiên thảo luận "Cơ hội – Lộ trình để củng cố di chuyển cho người dân Việt Nam", ông Lương Đức Thắng, Phó Phòng Quản lý kết cấu hạ tầng giao thông, Sở Xây dựng Hà Nội, cho biết việc điều chỉnh tổ chức giao thông là công việc mang tính thường xuyên và liên tục.

Trước mắt, thành phố đang nghiên cứu hai nhóm giải pháp chủ chốt: một là các chính sách hướng tới phát thải thấp nhằm cải thiện chất lượng không khí; hai là miễn phí xe buýt cho người dân, như một đòn bẩy để thay đổi hành vi sử dụng phương tiện cá nhân, ưu tiên phát triển giao thông công cộng.

"Giao thông luôn là chủ đề được quan tâm nhất. Chúng tôi luôn nhận được rất nhiều phản ánh bởi tính chất ảnh hưởng trực tiếp đến toàn bộ người dân trong quá trình quản lý", ông Thắng nhận định.

Tuy nhiên, điều đại diện Sở Xây dựng Hà Nội lo ngại hơn cả lại nằm ở tầng nền tảng: câu chuyện về dữ liệu và ứng dụng AI trong nội bộ cơ quan quản lý hiện vẫn đang ở trạng thái "mỗi người một ngả".

Ông Thắng thẳng thắn thừa nhận: mỗi cán bộ quản lý đang tự mình sử dụng các phần mềm AI khác nhau, không có một hệ thống dữ liệu dùng chung, cũng chưa có đơn vị đầu mối nào đủ năng lực tổng hợp, hướng dẫn và khai thác các kho dữ liệu giao thông một cách hiệu quả và thống nhất.

"Tất cả vẫn đang mang tính chất nhỏ lẻ, chưa có một định hướng tổng thể. Câu hỏi tôi đặt ra là: chúng tôi đang nằm ở đâu trong giai đoạn phát triển AI?", ông Lương Đức Thắng cho biết.

Đây chính xác là điểm mà ông Thắng cho rằng các chuyên gia, doanh nghiệp công nghệ và nhà khoa học có thể đóng góp giá trị lớn nhất: không chỉ cung cấp giải pháp, mà còn giúp cơ quan quản lý định vị được vị trí hiện tại của mình trên bản đồ chuyển đổi số, từ đó xây dựng lộ trình phù hợp.

CON NGƯỜI PHẢI LÀ TRUNG TÂM

Ở một góc nhìn khác, TS. Nguyễn Đức Vinh, nguyên Viện trưởng Viện Xã hội học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam, lên tiếng về một nghịch lý đang tồn tại trong công tác quy hoạch và phát triển giao thông hiện nay: yếu tố xã hội và con người, dù là mục tiêu căn bản nhất, lại thường được nhắc đến sau cùng.

Theo TS. Vinh, đi lại là nhu cầu thiết yếu của con người. Bởi vậy, bất kỳ kế hoạch phát triển giao thông nào - dù là mở rộng hạ tầng, thay đổi phương tiện hay tối ưu hóa bằng AI - cũng cần bắt đầu từ câu hỏi: ai sẽ sử dụng, và họ có thực sự được tiếp cận các lựa chọn phù hợp với điều kiện của mình không?

"Nên đặt ra ngay từ đầu mục tiêu là đáp ứng nhu cầu đi lại của mọi nhóm xã hội khác nhau, trong điều kiện họ có sự lựa chọn phù hợp nhất với điều kiện của mình. Khi thay đổi phương tiện hay tối ưu AI, cũng phải tính xem ai sẽ là người sử dụng và lựa chọn của họ là gì. Đó là những vấn đề xã hội cần luôn được đưa vào trong các kế hoạch phát triển giao thông", TS. Vinh nhấn mạnh.

Ông cũng chỉ ra một điểm yếu trong cách tiếp cận hiện nay: khi mỗi đơn vị đặt ra mục tiêu riêng rẽ rồi mới cố gắng phối hợp với nhau, việc tích hợp yếu tố xã hội trở nên rất khó. Thay vào đó, tầm nhìn tích hợp - đặt nhu cầu đi lại của mọi tầng lớp dân cư làm điểm xuất phát - cần được xây dựng từ sớm, trước khi bất kỳ giải pháp kỹ thuật hay công nghệ nào được thiết kế.

Hai luồng ý kiến tại hội thảo - một từ góc độ quản lý hạ tầng, một từ góc độ xã hội học - dù xuất phát từ những chuyên môn khác nhau, lại hội tụ tại một điểm chung: Hà Nội cần có một khung tư duy thống nhất và toàn diện hơn để ứng dụng AI vào giao thông.

Về phía cơ quan quản lý, thách thức trước mắt là xây dựng một cơ sở dữ liệu giao thông tập trung, đủ lớn và đủ chuẩn để làm nền tảng cho các ứng dụng AI có chiều sâu, thay vì tiếp tục để mỗi bộ phận tự mày mò với từng công cụ riêng lẻ. Về phía các nhà hoạch định chính sách, thách thức là tích hợp tiêu chí xã hội - tiếp cận công bằng, đa dạng lựa chọn, không ai bị bỏ lại phía sau - như một tiêu chuẩn thiết kế bắt buộc, không phải một bổ sung tùy chọn.