Nền tảng công nghệ làm báo điện tử giai đoạn đầu khác xa hiện tại. Điều này không hẳn do hạn chế kỹ thuật của Việt Nam, mà công nghệ làm báo trên thế giới lúc đó cũng chưa phát triển. Không có khái niệm đầy đủ về CMS – Hệ quản trị nội dung hay cơ sở dữ liệu, không có Google Analytics để “đếm view”, càng không có cache server hay CDN server (Content Delivery Network)…

Năm 2000, khi tôi thực hiện nghiên cứu về mảng báo chí điện tử của Việt Nam, phiên bản online của Tạp chí Kinh tế Việt Nam là một trong số ít nhưng tờ báo điện tử thực sự hoạt động và có cập nhật hàng ngày một cách thực thụ. Trải qua 26 năm, công nghệ làm báo điện tử đã có những bước thay đổi khó tưởng tượng và lợi thế của một tờ báo đi đầu đã giúp VnEconomy tích lũy được nhiều kinh nghiệm và quyết tâm để ứng dụng những công nghệ hiện đại nhất trong hoạt động báo chí.

Việt Nam chính thức hòa mạng Internet vào tháng 11/1997, ban đầu chỉ là những ứng dụng đơn giản nhất như email hoặc một vài trang web của các công ty công nghệ lớn. Trong lĩnh vực báo chí, năm 1999-2000 cũng chỉ có một vài tờ báo mày mò thử nghiệm triển khai sản phẩm báo điện tử như tờ Quê Hương (của Ủy ban về người Việt Nam ở nước ngoài), VnExpress, VASC Orient (tiền thân của Vietnamnet), Báo Lao động, Báo Nhân Dân. Thời báo Kinh tế Việt Nam bản điện tử (VnEconomy)… Giai đoạn sơ khởi của báo chí điện tử, thậm chí một cái tên cũng chưa được thống nhất vì khái niệm “báo điện tử” lúc đó được gọi chung cho phát thanh, truyền hình, còn thế giới gọi là “báo trực tuyến” – online newspaper.

NHỮNG THỬ NGHIỆM ĐẦU TIÊN

Nền tảng công nghệ làm báo điện tử giai đoạn đầu khác xa hiện tại. Điều này không hẳn do hạn chế kỹ thuật của Việt Nam, mà công nghệ làm báo trên thế giới lúc đó cũng chưa phát triển. Không có khái niệm đầy đủ về CMS – Hệ quản trị nội dung hay cơ sở dữ liệu, không có Google Analytics để “đếm view”, càng không có cache server hay CDN server (Content Delivery Network)…

Những lý thuyết về bố cục, đồ họa để xây dựng một trang báo điện tử cũng hoàn toàn “chuyển thể” từ báo in. Khoảng 5-7 năm sau mới có những nghiên cứu thực sự về chuyển động của mắt “eye-tracking” trên màn hình cũng như thói quen tương tác của bạn đọc.

VnEconomy ra đời từ năm 1998 với những công nghệ sẵn có ở thời điểm đó để xây dựng và cập nhật tin tức. Công việc của một “phóng viên báo điện tử” hay biên tập viên rất thủ công. Phần lớn công việc hàng ngày là nhận nội dung bài viết của báo in, chuyển đổi font chữ, sử dụng một ứng dụng dàn trang HTML tĩnh (thường là Fontpage hoặc Dreamweaver) và gắn thêm đường dẫn (hyperlink) hoặc cập nhật đường dẫn của trang chủ một cách thủ công sau đó đưa các tệp HTML đó lên server.

Nếu có tái sử dụng tin bài của báo bạn (chủ yếu là báo in) thì nhiệm vụ phức tạp hơn: gõ thủ công lại nội dung hoặc “hiện đại” hơn là scan phần tin bài đó trên trang báo in thành ảnh, dùng phần mềm nhận dạng chữ để văn bản hóa, chỉnh sửa chính tả và lặp lại quy trình thiết kế trang HTML. Đối với tin bài tự sản xuất, quy trình soạn thảo, biên tập cũng thủ công như vậy và lặp lại.

Việc thiết kế trang HTML là công đoạn phức tạp, một phần vì chuẩn font chữ thời điểm đó rất đa dạng, phía Bắc thường dùng TCVN3 (ABC), miền Nam dùng nhiều VNI, đến sau năm 2005 chuẩn Unicode mới được sử dụng nhiều hơn cho các trang web tiếng Việt cũng như cho báo điện tử.

Mặt khác, giai đoạn đầu, việc bạn đọc sử dụng trình duyệt (browser) nào cũng là vấn đề: Internet Explorer hiển thị trang web khác một chút so với Netscape, đặc biệt là trong việc hỗ trợ JavaScript – yếu tố hỗ trợ các chuyển động như trang trí tiêu đề, chuyển động chữ, chuyển động ảnh…

Thời kỳ đầu, công nghệ đường truyền Internet của Việt Nam chủ yếu là dial-up qua đường dây điện thoại tốc độ cực chậm, số lượng người dùng rất hạn chế nên câu chuyện tốc độ tải trang là quan trọng nhất với các tòa soạn, thậm chí chất lượng ảnh cũng phải giảm xuống tối đa.

Đến năm 2004-2005 khi công nghệ đường truyền ADSL được phổ cập, các tờ báo điện tử mới có điều kiện phát triển mạnh. Công nghệ CMS cũng trở nên phổ biến và Google Analytics xuất hiện như một công cụ hỗ trợ giám sát cũng như giúp tối ưu thiết kế theo thói quen bạn đọc.

TỪ “GẮN LINK” ĐẾN AI CÔNG NGHỆ TÍCH HỢP NÂNG CAO NĂNG SUẤT

Là một trong những tòa soạn đầu tiên phát triển phiên bản báo điện tử, Tạp chí Kinh tế Việt Nam/VnEconomy (trước đây là Thời báo Kinh tế Việt Nam) đã trải qua rất nhiều lần nâng cấp công nghệ. Khi AI xuất hiện và bùng nổ từ cuối năm 2022, sự thay đổi trong công nghệ làm báo điện tử của VnEconomy có bước nhảy vọt, thậm chí còn làm thay đổi sâu sắc hơn giai đoạn từ “gắn link” thủ công với HTLM tĩnh sang công nghệ “web động” (sử dụng CMS và cơ sở dữ liệu).

Tạp chí đã đầu tư và hợp tác với đối tác công nghệ Actable AI để phát triển mô hình ngôn ngữ nhỏ của riêng Tạp chí từ đầu năm 2023. Câu hỏi lớn mang tính quyết định định hướng chiến lược phát triển là: Tại sao phải có mô hình riêng trong khi các mô hình ngôn ngữ lớn như ChatGPT, Gemini đã làm rất tốt?

Việc lựa chọn con đường khó khăn hơn khi tự phát triển mô hình riêng dựa trên quan điểm khác biệt của tòa soạn.

Thứ nhất, yếu tố quan trọng nhất của báo chí là tính chính thống và tính chính xác - yêu cầu mà chỉ khi nắm quyền quyết định về dữ liệu đào tạo cho mô hình mới có thể đáp ứng được.

Thứ hai, việc tự đào tạo bổ sung kiến thức mới cho mô hình có thể tận dụng được kho dữ liệu đồ sộ của tòa soạn và chi phí thấp hơn theo thời gian.

Thứ ba, tự chủ mô hình giúp tích hợp chặt chẽ sức mạnh của AI trong mọi công đoạn tòa soạn, từ phát hiện đề tài, gợi ý đề tài, hỗ trợ dữ liệu viết bài,… tới các ứng dụng cao cấp hơn như dịch thuật, tạo podcast/newsletter tự động hay cung cấp dịch vụ tra cứu dữ liệu kinh tế.

Ngay từ đầu, định hướng phát triển công nghệ AI của Tòa soạn Tạp chí Kinh tế Việt Nam không phải là chạy theo trào lưu, mà tích hợp toàn diện vào quy trình sản xuất và phân phối nội dung, thay vì thử nghiệm lẻ tẻ từng công đoạn hoặc sử dụng theo sở thích cá nhân.

Hiện tại, AI đã hiện diện xuyên suốt trong hệ thống quản trị nội dung của VnEconomy, làm thay đổi đáng kể quy trình nghiệp vụ. Phóng viên có thể tự tin “ra lệnh” cho AI hỗ trợ hoàn thành bài viết khi độ tin cậy về dữ liệu mà AI sử dụng là 100% và triệt tiêu hoàn toàn rủi ro “bịa đặt”. Bất kỳ lúc nào phóng viên cũng có thể sử dụng AI để tra cứu dữ liệu, thông tin để bổ sung vào bài viết đang thực hiện ngay trong CMS. Toàn bộ các hội thảo, tọa đàm, phỏng vấn có thể được AI “rã băng” ngay lập tức, thậm chí là hoàn chỉnh sơ bộ bài viết hỗ trợ phóng viên…

Tích hợp toàn diện AI cũng giúp giải phóng bớt sức lao động trong khi nâng cao năng suất. VnEconomy bản tiếng Anh chỉ cần số lượng nhân lực hạn chế nhưng số lượng tin bài cập nhật nhanh hơn, nhiều hơn với chất lượng dịch thuật chuyên ngành kinh tế đáng tin cậy. Quy trình sản xuất podcast hàng ngày cũng chỉ cần nhân lực tối thiểu khi các công đoạn tự động có sự hỗ trợ của AI, từ việc chọn tin bài để tóm tắt tự động, chuyển văn bản tóm tắt thành âm thanh với giọng độc quyền…

Khi AI trở nên phổ biến và sức mạnh ngày càng tăng, sử dụng AI trong công việc nói chung và hoạt động nghiệp vụ báo chí nói riêng đã trở thành trào lưu. Việc một nhà báo ra lệnh cho AI tổng hợp hoặc tóm tắt tài liệu, vẽ tranh minh họa hay tạo inforgraphics… đã trở thành thao tác thông thường và quen thuộc giống như việc sử dụng máy ảnh, cây bút và tờ giấy từ cách đây vài chục năm.

Tuy nhiên, sức mạnh thực sự của AI chỉ có thể được lượng hóa và kiểm chứng khi tích hợp chặt chẽ vào quy trình nghiệm vụ chuẩn của tòa soạn. Khác biệt là ở chỗ tận dụng năng lực AI không đến từ sở thích hay nhu cầu cá nhân, mà là một công đoạn được chuẩn hóa trong quy trình, từ đó tòa soạn giám sát được, thậm chí là định lượng hiệu quả.

Nội dung đầy đủ bài viết được đăng tải trên Tạp chí Kinh tế Việt Nam số 23 + 24-2026 phát hành ngày 15/06/2026. Kính mời Quý độc giả tìm đọc tại đây: 

Link: https://premium.vneconomy.vn/dat-mua/an-pham/tap-chi-kinh-te-viet-nam-so-2324-2026.html