Lệnh cấm robot hình người và robot bốn chân sản xuất ở nước ngoài nhập khẩu vào Mỹ được xem là bước đi mới của chính quyền Tổng thống Donald Trump trong cuộc cạnh tranh công nghệ với Trung Quốc. Dù được lý giải vì an ninh quốc gia, nhiều chuyên gia cho rằng động thái này còn nhằm tạo thêm thời gian để ngành robot Mỹ bắt kịp các đối thủ Trung Quốc…

Robot hình người đang nổi lên như một trong những lĩnh vực cạnh tranh chiến lược tiếp theo giữa Mỹ và Trung Quốc, sau chất bán dẫn, xe điện, pin năng lượng hay trí tuệ nhân tạo (AI). Trong bối cảnh Trung Quốc nhanh chóng mở rộng quy mô sản xuất và thương mại hóa robot với chi phí thấp, Washington ngày càng lo ngại nguy cơ mất lợi thế công nghệ trong một thị trường được dự báo có giá trị hàng trăm tỷ USD trong thập kỷ tới.

MỸ LO NGẠI RỦI RO AN NINH TỪ ROBOT TRUNG QUỐC

Tuần qua, Ủy ban Truyền thông Liên bang Mỹ (FCC) chính thức cấm các robot hình người và robot bốn chân sản xuất ở nước ngoài gia nhập thị trường Mỹ.

Theo FCC, các thiết bị này có khả năng thu thập lượng lớn dữ liệu về vị trí, hình ảnh và thông tin cá nhân của người dùng. Cơ quan này cảnh báo dữ liệu có thể bị các chủ thể nước ngoài khai thác để giám sát công dân Mỹ, phục vụ hoạt động tình báo hoặc thậm chí điều khiển robot từ xa.

Mặc dù lệnh cấm không nêu đích danh Trung Quốc, giới quan sát nhận định đây là động thái nhắm trực tiếp vào các doanh nghiệp robot nước này. Theo thống kê của Barclays, Trung Quốc chiếm tới 85% số robot hình người được triển khai trên toàn cầu trong năm 2025.

Một trong những doanh nghiệp được chú ý là Unitree Robotics - hãng sản xuất robot nổi tiếng của Trung Quốc. Công ty này đã xuất hiện trong danh sách các doanh nghiệp có liên hệ với quân đội Trung Quốc do Bộ Quốc phòng Mỹ công bố.

Robot của Unitree từng được sử dụng trong các cuộc diễn tập quân sự. Một số nghiên cứu an ninh mạng cũng phát hiện lỗ hổng cho phép tin tặc chiếm quyền điều khiển robot thông qua lệnh bằng giọng nói và thậm chí điều khiển đồng thời nhiều robot khác.

Washington cũng lo ngại việc hàng nghìn robot giá rẻ hoạt động trên thực địa sẽ liên tục gửi dữ liệu thực tế về các hệ thống AI của Trung Quốc, góp phần nâng cao năng lực cạnh tranh của các mô hình AI nước này. Tuy nhiên, nhiều chuyên gia cho rằng phần lớn những nguy cơ trên hiện vẫn mang tính giả định bởi robot hình người thương mại vẫn đang ở giai đoạn phát triển ban đầu và chưa được triển khai trên quy mô lớn trong đời sống.

Về phía Bắc Kinh, Trung Quốc bác bỏ toàn bộ các cáo buộc, cho rằng Mỹ đang sử dụng lý do an ninh quốc gia như một công cụ bảo hộ thương mại nhằm kìm hãm sự phát triển của công nghệ Trung Quốc.

Giới phân tích dự báo Trung Quốc có thể đáp trả bằng việc hạn chế xuất khẩu một số nguyên liệu quan trọng, đặc biệt là đất hiếm, vốn đóng vai trò thiết yếu trong sản xuất robot và động cơ điện.

CUỘC ĐUA GIÀNH VỊ THẾ DẪN ĐẦU NGÀNH ROBOT HÌNH NGƯỜI

Đằng sau các lập luận về an ninh là cuộc cạnh tranh ngày càng quyết liệt nhằm giành vị trí dẫn đầu trong ngành robot thế hệ mới. Theo công ty nghiên cứu thị trường Omdia, Trung Quốc hiện có 6 doanh nghiệp nằm trong nhóm 10 nhà sản xuất robot hình người lớn nhất thế giới. Trong năm ngoái, các doanh nghiệp Trung Quốc đã xuất xưởng gần 11.600 robot hình người, trong khi tổng sản lượng của các doanh nghiệp Mỹ chỉ đạt vài trăm chiếc.

Bank of America dự báo lượng robot hình người xuất xưởng trên toàn cầu có thể đạt khoảng 90.000 chiếc ngay trong năm nay, phản ánh tốc độ tăng trưởng rất nhanh của thị trường.

Lợi thế của hai nền kinh tế đang có sự phân hóa rõ rệt. Mỹ vẫn được đánh giá dẫn đầu về năng lực phát triển "bộ não" cho robot nhờ các nền tảng AI tiên tiến, trong khi Trung Quốc nổi trội về sản xuất hàng loạt với chi phí thấp, sở hữu chuỗi cung ứng hoàn chỉnh và công nghệ truyền động giúp robot vận động linh hoạt hơn. Chính quyền Tổng thống Donald Trump cũng nhiều lần khẳng định mong muốn thúc đẩy ngành robot nội địa nhằm phục vụ chiến lược phát triển AI của Mỹ.

Các doanh nghiệp như Figure AI, Tesla Optimus hay Agility Robotics được kỳ vọng sẽ trở thành lực lượng chủ chốt trong cuộc cạnh tranh với các nhà sản xuất Trung Quốc.

Đây cũng không phải lần đầu Washington áp dụng các biện pháp bảo hộ đối với công nghệ Trung Quốc. Trước đó, Mỹ đã hạn chế drone, pin năng lượng mặt trời và áp thuế 100% đối với xe điện sản xuất tại Trung Quốc.

THỊ TRƯỜNG TRỊ GIÁ HÀNG TRĂM TỶ USD ĐANG HÌNH THÀNH

Nhiều chuyên gia cho rằng lệnh cấm lần này chủ yếu nhằm tạo "khoảng thời gian vàng" để các doanh nghiệp Mỹ tăng tốc trước khi robot Trung Quốc mở rộng thị phần toàn cầu.

Ông Rush Doshi, Giám đốc Sáng kiến Chiến lược Trung Quốc thuộc Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Mỹ (CFR), nhận định đây là một trong những chính sách quan trọng nhất từ trước tới nay nhằm hỗ trợ hệ sinh thái robot của Mỹ.

Trong khi đó, ông Evan Beard, Giám đốc điều hành Standard Bots, cho rằng Washington đang gửi đi thông điệp rõ ràng rằng robot là lĩnh vực công nghệ Mỹ cần duy trì vị thế dẫn đầu và không để các sản phẩm được trợ cấp từ nước ngoài chiếm lĩnh thị trường.

Ở chiều ngược lại, không ít ý kiến cảnh báo lệnh cấm có thể gây tác dụng ngược. Nhiều phòng nghiên cứu AI tại Mỹ hiện sử dụng robot Trung Quốc nhờ giá thành thấp để phục vụ thử nghiệm và phát triển thuật toán. Việc hạn chế tiếp cận các nền tảng này có thể làm chậm tốc độ đổi mới công nghệ.

Một số nhà phân tích cũng dự báo Trung Quốc sẽ đáp trả bằng các biện pháp mạnh hơn như siết xuất khẩu đất hiếm hoặc hạn chế hoạt động của các doanh nghiệp công nghệ Mỹ, trong đó có Tesla và Nvidia, tại thị trường Trung Quốc.

Tỷ phú Elon Musk thậm chí còn lạc quan hơn khi cho rằng robot Optimus của Tesla có thể trở thành "sản phẩm lớn nhất từng được tạo ra". Theo ông, khi sản xuất quy mô lớn, giá mỗi robot có thể giảm từ khoảng 100.000 USD hiện nay xuống còn 20.000-30.000 USD, mở đường cho việc ứng dụng rộng rãi trong nhà máy, kho bãi, bệnh viện, trung tâm chăm sóc người cao tuổi và sau đó là các hộ gia đình. Nếu các dự báo này trở thành hiện thực, thị trường toàn cầu có thể tiêu thụ từ 7 đến 10 triệu robot hình người mỗi năm vào năm 2035.

Trong ngắn hạn, robot hình người được kỳ vọng sẽ đảm nhiệm các công việc lặp đi lặp lại hoặc nặng nhọc trong sản xuất và logistics. Về lâu dài, lĩnh vực chăm sóc sức khỏe, chăm sóc người cao tuổi và dịch vụ gia đình được xem là những thị trường tiềm năng nhất, đồng thời cũng sẽ trở thành mặt trận cạnh tranh công nghệ mới giữa Mỹ và Trung Quốc.