Đã đến lúc chuyển từ nghiên cứu về biển sang làm chủ tri thức về biển, từ khai thác dữ liệu biển sang làm chủ dữ liệu biển, từ tiếp nhận và ứng dụng công nghệ sang từng bước làm chủ và phát triển công nghệ biển...

Bộ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân nhấn mạnh tinh thần tại hội thảo “Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong triển khai Nghị quyết số 20-NQ/TW về xây dựng và phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh” do Bộ Khoa học và Công nghệ phối hợp Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam tổ chức ngày 21/8.

Phát biểu khai mạc, Bộ trưởng cho biết nếu trước đây khoa học và công nghệ chủ yếu được nhìn nhận là công cụ hỗ trợ cho từng ngành, từng lĩnh vực kinh tế biển, thì trong giai đoạn mới, yêu cầu đặt ra cao hơn nhiều: khoa học và công nghệ phải trở thành nền tảng của quản trị tổng hợp, thống nhất không gian biển quốc gia; nền tảng để phát triển kinh tế biển xanh, hiện đại, số và bền vững; đồng thời góp phần bảo vệ môi trường, bảo đảm quốc phòng, an ninh và nâng cao vị thế của Việt Nam trong quản trị biển, đại dương khu vực và quốc tế.

Nói cách khác, không gian biển phải trở thành một không gian phát triển dựa trên tri thức và công nghệ.

Bộ trưởng Vũ Hải Quân đặt vấn đề: "Điều chúng ta cần bàn là một câu hỏi lớn hơn, ngành khoa học và công nghệ phải làm gì để Việt Nam chuyển từ vị thế có biển, khai thác biển sang từng bước làm chủ tri thức, dữ liệu, công nghệ và không gian phát triển biển?". 

Để trả lời câu hỏi đó, Bộ trưởng cho rằng trong giai đoạn 2026–2030, ngành khoa học và công nghệ cần tập trung vào một số định hướng lớn sau đây.

Thứ nhất, phải hình thành năng lực nghiên cứu biển mạnh, có trọng tâm và có khả năng dẫn dắt.

Chỉ tiêu hình thành từ 2–3 tổ chức nghiên cứu về khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo biển đạt trình độ các nước dẫn đầu ASEAN không nên được nhìn đơn thuần là một chỉ tiêu về số lượng tổ chức.

Tổ chức nghiên cứu mạnh phải trở thành hạt nhân của hệ sinh thái khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo biển, chứ không phải chỉ là một đơn vị thực hiện thêm các nhiệm vụ nghiên cứu.

Thứ hai, phải coi dữ liệu biển là một loại hạ tầng chiến lược của quốc gia. Quản trị biển hiện đại trước hết phải dựa trên dữ liệu và bằng chứng khoa học.

Cần xây dựng được hệ thống dữ liệu biển có tính thống nhất, liên thông, cập nhật và an toàn; kết nối dữ liệu điều tra cơ bản, dữ liệu quan trắc, dữ liệu môi trường, tài nguyên, hạ tầng và các hoạt động kinh tế - xã hội trên biển; phát triển bản đồ số biển và đại dương, các công cụ mô hình hóa, dự báo và trí tuệ nhân tạo để hỗ trợ quản lý, quy hoạch, cảnh báo và ra quyết định.

Đồng thời, phải giải quyết tốt bài toán chuẩn hóa, tích hợp, chia sẻ, phân quyền khai thác và bảo đảm an ninh, an toàn, chủ quyền dữ liệu.

Bộ trưởng khẳng định: "Nếu dữ liệu còn phân tán, chúng ta khó có thể có quản trị biển hiện đại. Nếu không có dữ liệu đủ tốt, chúng ta cũng khó có thể làm chủ các công nghệ biển thế hệ mới". 

Thứ ba, phải chuyển mạnh từ “ứng dụng công nghệ” sang “làm chủ công nghệ”.

"Chúng ta cần xác định rõ những công nghệ biển, đại dương và công nghệ lưỡng dụng có ý nghĩa chiến lược đối với Việt Nam để tập trung nguồn lực nghiên cứu, tiếp nhận, hấp thụ, làm chủ, chuyển giao và từng bước phát triển", Bộ trưởng nhấn mạnh. 

Trong đó cần quan tâm đến công nghệ quan trắc, giám sát và dự báo biển; khảo sát đáy biển và biển sâu; thiết bị ngầm, robot biển và phương tiện không người lái; công nghệ công trình biển và năng lượng ngoài khơi; công nghệ môi trường biển; nuôi biển công nghiệp; công nghệ sinh học biển và các công nghệ lưỡng dụng phục vụ phát triển kinh tế, bảo vệ môi trường, cứu hộ, cứu nạn và bảo đảm quốc phòng, an ninh.

Mục tiêu cuối cùng không phải là có thêm bao nhiêu đề tài hay bao nhiêu báo cáo, mà là chúng ta làm chủ được những công nghệ nào, tạo ra sản phẩm gì và hình thành được năng lực quốc gia nào.

Thứ tư, phải lấy doanh nghiệp và địa phương làm những chủ thể quan trọng của hệ sinh thái đổi mới sáng tạo biển.

Một kết quả nghiên cứu chỉ thực sự phát huy giá trị khi được chuyển hóa thành công nghệ, sản phẩm, dịch vụ, mô hình quản trị và giá trị kinh tế - xã hội.

Vì vậy, doanh nghiệp cần được tham gia ngay từ khâu xác định bài toán, đặt hàng, đồng tài trợ, thử nghiệm, kiểm chứng đến thương mại hóa. Nhà nước cần tạo cơ chế để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư vào những lĩnh vực có độ rủi ro cao nhưng có ý nghĩa chiến lược.

Đồng thời, các địa phương ven biển cần được đặt vào vị trí chủ động hơn trong việc xác định bài toán, tổ chức thử nghiệm và hình thành thị trường cho các sản phẩm, công nghệ biển.

Thứ năm, phải đổi mới cách tổ chức và triển khai nhiệm vụ khoa học, công nghệ biển. Biển là một không gian liên thông. Vì vậy, nghiên cứu biển cũng không thể tiếp tục bị chia cắt quá nhiều theo ngành, lĩnh vực hay địa giới hành chính.

Cần chuyển mạnh sang các bài toán lớn, liên ngành, liên vùng, có sản phẩm đầu ra rõ ràng, gắn nghiên cứu cơ bản với điều tra cơ bản, dữ liệu, công nghệ, đào tạo nhân lực, nhu cầu của doanh nghiệp và yêu cầu quản trị quốc gia.

Tinh thần là ít nhiệm vụ phân tán hơn nhưng nhiệm vụ lớn hơn; ít chú trọng vào số lượng hơn nhưng coi trọng kết quả và tác động; lấy sản phẩm cuối cùng và năng lực được hình thành làm thước đo.

Phát triển Việt Nam trở thành quốc gia biển mạnh là một mục tiêu chiến lược lâu dài. Khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không thể giải quyết mọi vấn đề, nhưng chắc chắn phải là một trong những nền tảng quyết định để chúng ta nâng cao năng lực làm chủ biển và đại dương.

"Đã đến lúc chuyển từ nghiên cứu về biển sang làm chủ tri thức về biển; từ khai thác dữ liệu biển sang làm chủ dữ liệu biển; từ tiếp nhận và ứng dụng công nghệ sang từng bước làm chủ và phát triển công nghệ biển", Bộ trưởng nhấn mạnh.