Dù sở hữu nhiều đặc sản tự nhiên độc đáo, song các hợp tác xã và doanh nghiệp vùng cao vẫn đang loay hoay trước bài toán công nghệ, vận hành và thương mại điện tử. Để khoa học - công nghệ thực sự trở thành động lực bứt phá, cần những giải pháp căn cơ, phù hợp với năng lực tiếp nhận của người dân địa phương...

Tại tọa đàm “Ứng dụng khoa học công nghệ và đổi mới sáng tạo trong sản xuất, phân phối và phát triển đặc sản, sản phẩm vùng cao” diễn ra ngày 21/9/2026, ông Phạm Quyết Tiến, Phó Viện trưởng, Viện Nghiên cứu Công nghệ hỗ trợ nông nghiệp, cho rằng phần lớn sản vật vùng cao hiện nay vẫn là nông sản và sản phẩm thủ công quy mô nhỏ.

LOAY HOAY TRONG VÒNG XOÁY CÔNG NGHỆ VÀ THỊ TRƯỜNG

Theo ông Tiến, do quy trình sản xuất còn dựa nhiều vào phương thức truyền thống, nên các chủ thể vùng cao gặp không ít hạn chế trong việc kiểm soát chất lượng, bảo quản sau thu hoạch, vận chuyển cũng như đáp ứng các đơn hàng lớn.

Điểm nghẽn lớn nhất không chỉ là thiếu máy móc hay công nghệ hiện đại, mà là thiếu một hệ thống công nghệ đồng bộ, phù hợp với quy mô và điều kiện của từng vùng.

Nhiều nơi vẫn sản xuất phân tán, giống và quy trình canh tác chưa được chuẩn hóa; việc kiểm soát chất lượng nguyên liệu chưa ổn định. Sau thu hoạch, tổn thất còn cao do thiếu công nghệ sơ chế, sấy, bảo quản và chế biến phù hợp. Bên cạnh đó, dữ liệu về vùng trồng, truy xuất nguồn gốc, tiêu chuẩn chất lượng và khả năng kết nối thị trường còn yếu. Vì vậy, sản vật có giá trị văn hóa và chất lượng tốt nhưng thường mới dừng ở dạng nguyên liệu thô, sản lượng không ổn định và khó tạo ra giá trị gia tăng cao.

Từ thực tế của doanh nghiệp, bà Trần Thị Thúy, Giám đốc Hợp tác xã Lộc Thúy Quỳnh Farm, đã thẳng thắn chia sẻ về những rào cản mà đơn vị đang gặp phải. Rào cản đầu tiên đến từ khâu chuẩn hóa sản xuất. Yêu cầu lập nhật ký sản xuất để kiểm soát vùng nguyên liệu là bài toán khó đối với nông dân lớn tuổi. “20 hộ trong hợp tác xã của tôi đều là những người có tuổi, khả năng dùng điện thoại thông minh còn hạn chế. Việc tiếp cận công nghệ là một rào cản lớn đối với bà con”, bà Thúy chia sẻ.

Bên cạnh đó, việc vận hành dây chuyền máy móc hiện đại đòi hỏi nhân sự có chuyên môn. Nếu sản xuất quy mô nhỏ thì không đủ cung ứng cho thị trường, nhưng nâng quy mô công nghiệp mà không bán được hàng sẽ dẫn đến tồn đọng; thậm chí nếu đứt gãy chuỗi cung ứng khi ký hợp đồng với các siêu thị, hợp tác xã sẽ đối mặt với rủi ro bị phạt.

Không dừng lại ở đó, công tác quảng bá và thương mại hóa sản phẩm cũng gặp nhiều “điểm nghẽn”. Đầu tiên là việc xác nhận chất lượng và niềm tin tiêu dùng. Sản phẩm hoàn toàn tự nhiên, màu sắc nổi bật nhưng vì thật - giả lẫn lộn trên thị trường nên tỷ lệ khách hàng nhận biết đúng về sản phẩm chỉ đạt khoảng 40%.

Tiếp đến là việc áp dụng thương mại điện tử. Dù có sản phẩm tốt và có thể tự quay video đăng tải lên các nền tảng số, nhưng do chưa hiểu quy định và cách vận hành riêng của từng nền tảng, nên hợp tác xã vẫn không thể bán được hàng.

Mặt khác, thiếu hụt nhân lực thương mại quốc tế cũng là một rào cản. Bà Thúy cho biết hợp tác xã từng bỏ lỡ cơ hội xuất khẩu sang Hà Lan chỉ vì không có nhân sự tiếng Anh. Trong khi đó, chi phí thuê nhân sự giỏi ngoại ngữ quá cao (hàng chục triệu đồng/tháng) vượt quá khả năng tài chính của một đơn vị nhỏ.

Cùng với đó là áp lực cạnh tranh về giá. Khi dây chuyền sản xuất ở các nước tiên tiến đã tiệm cận tự động hóa và ứng dụng robot, việc sản xuất thủ công hoặc bán tự động trong nước khiến giá thành sản phẩm cao, khó cạnh tranh. Do đó, các hợp tác xã vùng cao rất cần sự hỗ trợ thiết thực từ các ban, ngành về cả tài chính lẫn công nghệ sản xuất và kết nối thị trường.

ĐƯA CÔNG NGHỆ BÁM RỄ VÀO THỰC TIỄN

Thực tế cho thấy, khi khoa học công nghệ và chuyển đổi số được áp dụng đúng hướng, hiệu quả mang lại là vô cùng to lớn. Theo Bộ Công Thương, bên cạnh các kênh phân phối truyền thống, nhiều doanh nghiệp đã biết khai thác mạng xã hội và thương mại điện tử để giới thiệu sản phẩm, kể câu chuyện vùng nguyên liệu, hướng dẫn sử dụng và lồng ghép văn hóa bản địa. Tiêu biểu như Sokfarm, nhờ quảng bá nét văn hóa đặc trưng của đồng bào Khmer và khai thác hiệu quả nền tảng TikTok Shop, doanh thu đã bứt phá từ mức 30 triệu đồng/tháng (năm 2025) lên hơn 2 tỷ đồng/tháng (năm 2026), tiêu thụ gần 200.000 sản phẩm.

Nhìn nhận tầm quan trọng của vấn đề này, Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị đã xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số là đột phá quan trọng hàng đầu, là động lực chính thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội; đồng thời khẳng định người dân và doanh nghiệp là trung tâm, chủ thể của quá trình này.

Đối với sản phẩm vùng đồng bào dân tộc thiểu số và miền núi, định hướng trên cần được cụ thể hóa trong toàn bộ chuỗi giá trị: từ tổ chức sản xuất, chế biến, bảo quản, kiểm soát chất lượng đến truy xuất nguồn gốc và thương mại điện tử. Tuy nhiên, ứng dụng công nghệ không chỉ đơn thuần là đưa máy móc hay phần mềm về vùng cao, mà phải lựa chọn giải pháp phù hợp với từng điểm nghẽn và năng lực tiếp nhận của người dân, hợp tác xã.

Để giải bài toán đưa công nghệ vào đời sống sản xuất vùng cao một cách hiệu quả, ông Tiến cho rằng cần xây dựng các điểm trình diễn ngay tại vùng sản xuất, lấy hợp tác xã hoặc doanh nghiệp địa phương làm hạt nhân.

Mô hình trình diễn cần có quy mô đủ để chứng minh hiệu quả kinh tế nhưng phải phù hợp với khả năng tiếp nhận của địa phương. Sau mỗi chu kỳ sản xuất, hiệu quả phải được lượng hóa bằng các chỉ số cụ thể như năng suất, chất lượng, chi phí, tỷ lệ hao hụt, giá bán và thu nhập của người dân. Khi đạt yêu cầu, mô hình sẽ được chuẩn hóa thành bộ quy trình, tài liệu đào tạo, định mức đầu tư và cơ chế vận hành để sẵn sàng chuyển giao sang các địa bàn khác.

Để triển khai thành công, ông Tiến nhấn mạnh sự phối hợp chặt chẽ giữa "4 nhà" theo nguyên tắc rõ vai trò và cùng chịu trách nhiệm. Cơ quan quản lý lựa chọn địa bàn, lồng ghép nguồn lực, hỗ trợ hạ tầng và tháo gỡ thủ tục hành chính. Viện nghiên cứu khảo sát, hoàn thiện công nghệ, đào tạo kỹ năng và giám sát chất lượng. Doanh nghiệp đưa ra đơn đặt hàng thị trường, tham gia đầu tư và cam kết thu mua, tiêu thụ. Hợp tác xã tập hợp hộ dân, quản lý vùng nguyên liệu, thiết bị dùng chung và duy trì kỷ luật sản xuất. Người dân là chủ thể trực tiếp tham gia từ khâu thử nghiệm đến đánh giá hiệu quả.

“Yếu tố quyết định để nhân rộng không phải là sao chép nguyên trạng một mô hình, mà là chuẩn hóa phần cốt lõi và điều chỉnh phần vận hành theo từng địa phương. Mục tiêu cuối cùng của khoa học và công nghệ không chỉ là tạo ra một quy trình mới, mà là giúp người dân nâng thu nhập, giúp doanh nghiệp có vùng nguyên liệu bền vững và giúp địa phương hình thành sản phẩm đặc trưng có sức cạnh tranh lâu dài”, ông Phạm Quyết Tiến khẳng định.