Người sử dụng lao động làm giả, gian lận hồ sơ hưởng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp có thể bị phạt đến 20 triệu đồng với mỗi hồ sơ; nếu là tổ chức, mức phạt bằng 2 lần. Trường hợp đủ yếu tố cấu thành tội phạm, người vi phạm còn có thể bị xử lý hình sự.

Nghị định số 283/2026/NĐ-CP của Chính phủ quy định xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực lao động, bảo hiểm xã hội, người lao động Việt Nam đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng đã có hiệu lực từ ngày 10/9/2026. Đây là căn cứ pháp lý mới quy định khá cụ thể các mức xử phạt đối với hành vi vi phạm liên quan đến bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp.

Một trong những nội dung người lao động và doanh nghiệp cần lưu ý là các hành vi kê khai không đúng sự thật, làm giả, làm sai lệch hồ sơ để hưởng chế độ bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp.

LÀM GIẢ HỒ SƠ, PHẠT ĐẾN 20 TRIỆU ĐỒNG MỖI HỒ SƠ

Trao đổi về vấn đề này, Đoàn Luật sư TP. Hà Nội cho biết khoản 2 Điều 47 Nghị định số 283/2026/NĐ-CP quy định mức phạt đối với hành vi vi phạm về lập hồ sơ, hưởng chế độ bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp.

Theo đó, người sử dụng lao động bị phạt tiền từ 10 triệu đồng đến 20 triệu đồng đối với mỗi hồ sơ hưởng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp gian lận, giả mạo, nhưng tổng mức phạt tối đa không quá 75 triệu đồng khi có một trong hai hành vi: làm giả hồ sơ hưởng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp mà chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự; hoặc cố ý làm sai lệch thông tin, tài liệu trong hồ sơ hưởng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp nhưng chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự.

Đáng chú ý, mức phạt quy định tại Nghị định số 283/2026/NĐ-CP về nguyên tắc là mức áp dụng đối với cá nhân, trừ một số trường hợp nghị định quy định riêng. Đối với tổ chức, mức phạt tiền bằng 2 lần mức phạt đối với cá nhân.

Như vậy, trường hợp người sử dụng lao động là tổ chức, mức phạt tương ứng đối với hành vi làm giả hoặc cố ý làm sai lệch hồ sơ có thể lên tới 20-40 triệu đồng cho mỗi hồ sơ, với mức tối đa tương ứng có thể lên tới 150 triệu đồng.

Bên cạnh tiền phạt, người vi phạm còn phải thực hiện biện pháp khắc phục hậu quả. Khoản 4 Điều 47 quy định buộc nộp lại cho cơ quan bảo hiểm xã hội số tiền bảo hiểm xã hội, trợ cấp thất nghiệp, hỗ trợ đào tạo, nâng cao trình độ kỹ năng nghề và các khoản hỗ trợ liên quan đã nhận do thực hiện hành vi vi phạm.

Điều này đồng nghĩa việc xử phạt hành chính không thay thế nghĩa vụ hoàn trả khoản tiền đã hưởng không đúng quy định. Người vi phạm vừa có thể bị phạt, vừa phải nộp lại số tiền đã nhận sai.

Nghị định cũng quy định trách nhiệm trực tiếp đối với người lao động. Cụ thể, người lao động có thể bị phạt từ 1-2 triệu đồng khi kê khai không đúng sự thật hoặc sửa chữa, tẩy xóa làm sai sự thật những nội dung liên quan đến việc đóng, hưởng bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp nhưng chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự.

Mức phạt này cũng áp dụng trong một số trường hợp người lao động không thực hiện nghĩa vụ thông báo về tình trạng việc làm. Chẳng hạn, người lao động có việc làm trong vòng 10 ngày làm việc kể từ ngày nộp hồ sơ đề nghị hưởng trợ cấp thất nghiệp nhưng không thông báo với tổ chức dịch vụ việc làm công theo quy định.

Người đang hưởng trợ cấp thất nghiệp nhưng không thông báo khi đã có việc làm; thực hiện nghĩa vụ quân sự, nghĩa vụ tham gia Công an nhân dân, dân quân thường trực; hưởng lương hưu hằng tháng hoặc đi học có thời hạn trên 12 tháng cũng thuộc nhóm hành vi có thể bị xử phạt.

Quy định này đặc biệt đáng lưu ý với người đang hưởng trợ cấp thất nghiệp nhưng đã quay trở lại thị trường lao động. Khi có việc làm thuộc trường hợp phải chấm dứt hưởng trợ cấp, người lao động cần thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thông báo, tránh tình trạng vừa có thu nhập từ việc làm mới vừa tiếp tục nhận trợ cấp thất nghiệp không đúng quy định.

GIAN LẬN NGHIÊM TRỌNG CÓ THỂ BỊ PHẠT TÙ ĐẾN 10 NĂM

Theo Đoàn Luật sư TP. Hà Nội, xử phạt hành chính chỉ áp dụng đối với những hành vi chưa đến mức truy cứu trách nhiệm hình sự. Nếu hành vi gian lận có tính chất, mức độ nghiêm trọng và đáp ứng các yếu tố theo quy định của Bộ luật Hình sự, người thực hiện có thể phải chịu trách nhiệm hình sự.

Điều 214 Bộ luật Hình sự quy định về tội gian lận bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp. Theo đó, hành vi lập hồ sơ giả, làm sai lệch nội dung hồ sơ hoặc sử dụng hồ sơ giả, hồ sơ đã bị làm sai lệch để lừa dối cơ quan bảo hiểm xã hội và hưởng chế độ trái quy định có thể bị xử lý hình sự.

Trường hợp chiếm đoạt tiền bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp từ 10 triệu đồng đến dưới 100 triệu đồng hoặc gây thiệt hại từ 20 triệu đồng đến dưới 200 triệu đồng, người vi phạm có thể bị phạt tiền từ 20-100 triệu đồng, cải tạo không giam giữ đến 2 năm hoặc phạt tù từ 3 tháng đến 2 năm.

Với các trường hợp có tổ chức, có tính chất chuyên nghiệp, sử dụng thủ đoạn tinh vi, xảo quyệt, tái phạm nguy hiểm hoặc số tiền chiếm đoạt, thiệt hại ở mức cao hơn, hình phạt có thể tăng lên từ 1-5 năm tù.

Đặc biệt, nếu chiếm đoạt tiền bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp từ 500 triệu đồng trở lên hoặc gây thiệt hại từ 500 triệu đồng trở lên, khung hình phạt có thể từ 5-10 năm tù. Người phạm tội còn có thể bị phạt tiền và cấm đảm nhiệm chức vụ, hành nghề hoặc làm công việc nhất định.

Nghị quyết số 05/2019/NQ-HĐTP của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao cũng hướng dẫn cụ thể, “lập hồ sơ giả” trong lĩnh vực này bao gồm việc lập hồ sơ bảo hiểm xã hội, bảo hiểm thất nghiệp có giấy tờ, tài liệu giả để thanh toán, hưởng các chế độ, trong đó có trợ cấp thất nghiệp và các khoản hỗ trợ liên quan đến việc làm, đào tạo nghề. Nghị quyết hiện vẫn được cơ quan Bảo hiểm xã hội Việt Nam xác định đang có hiệu lực.

Như vậy, cùng với yêu cầu quản lý chặt chẽ Quỹ Bảo hiểm thất nghiệp, các quy định mới cũng đặt trách nhiệm rõ hơn đối với cả người lao động và người sử dụng lao động trong việc kê khai, lập và sử dụng hồ sơ.

Việc cung cấp thông tin không trung thực, làm giả hoặc cố ý làm sai lệch hồ sơ không chỉ dẫn tới nghĩa vụ hoàn trả khoản tiền hưởng sai mà còn có thể bị xử phạt hành chính hoặc truy cứu trách nhiệm hình sự tùy tính chất, mức độ vi phạm.