Liên minh thị trường carbon: Bước ngoặt hợp tác định giá carbon toàn cầu

Một sự kiện có ý nghĩa lịch sử vừa diễn ra trong lĩnh vực hợp tác khí hậu toàn cầu khi Liên minh châu Âu (EU), Trung Quốc và Brazil chính thức ra mắt "Liên minh mở về thị trường carbon tuân thủ" (Open Coalition on Compliance Carbon Markets - OCCCM).

Liên minh ra đời đánh dấu bước chuyển từ những nỗ lực đơn lẻ sang một khuôn khổ hợp tác có hệ thống về định giá carbon, theo website của European Commission. Sáng kiến này được xây dựng trên nền tảng Tuyên bố được các nhà lãnh đạo thế giới thông qua tại COP30 ở Belém, Brazil, tháng 11/2025.

BA ƯU TIÊN CHÍNH HƯỚNG TỚI HỆ THỐNG CARBON CÓ TÍNH TƯƠNG THÍCH VÀ MINH BẠCH HƠN

Trên thế giới, hiện có khoảng 80 cơ chế định giá carbon đang được vận hành tại 50 quốc gia. Sự phân mảnh này tạo ra những thách thức chi phí tuân thủ gia tăng cho các doanh nghiệp hoạt động xuyên biên giới, nguy cơ "rò rỉ carbon" khi các hoạt động phát thải di chuyển sang khu vực có quy định lỏng lẻo hơn và sự thiếu minh bạch trong việc đo lường, báo cáo phát thải. Liên minh mới nhằm giải quyết những vấn đề này, hướng tới một hệ thống carbon toàn cầu có tính tương thích và minh bạch hơn.

Khác với các sáng kiến trước đây thường tập trung vào thị trường carbon tự nguyện (voluntary carbon markets), OCCCM đặc biệt hướng đến các "thị trường carbon tuân thủ" (compliance carbon markets). Đó là những cơ chế có tính ràng buộc pháp lý do chính phủ các quốc gia thiết lập và vận hành, bao gồm Hệ thống giao dịch phát thải (Emissions Trading Systems- ETS) và thuế carbon, theo The Brussel Times.

Theo tài liệu chính thức từ Ủy ban châu Âu, Liên minh tập trung vào ba lĩnh vực ưu tiên chính.

Thứ nhất, xây dựng các hệ thống Giám sát, Báo cáo và Thẩm định (MRV) mạnh mẽ, bởi đây là nền tảng của bất kỳ thị trường carbon đáng tin cậy nào, đảm bảo các số liệu phát thải được đo lường chính xác và có thể kiểm chứng độc lập.

Thứ hai, Liên minh thúc đẩy các phương pháp luận kế toán carbon (carbon accounting methodologies) thống nhất, cho phép so sánh và đối chiếu giữa các hệ thống khác nhau, giảm thiểu chi phí tuân thủ cho các doanh nghiệp đa quốc gia.

Thứ ba, Liên minh nghiên cứu khả năng sử dụng các tín chỉ bù trừ (offsets) có tính toàn vẹn cao, dựa trên nền tảng của Cơ chế tín chỉ theo Điều 6.4 của Thỏa thuận Paris.

Cơ cấu lãnh đạo của Liên minh cho thấy cân bằng chiến lược giữa các khu vực và mô hình phát triển khác nhau. Brazil đảm nhận vai trò Chủ tịch trong 2 năm đầu tiên, trong khi Trung Quốc và Ủy ban châu Âu phối hợp điều hành.

Sự phân công này cho thấy tham vọng của Brazil trong việc khẳng định vai trò lãnh đạo về khí hậu sau COP30, cũng như cam kết của Trung Quốc trong việc chuyển từ xây dựng thị trường carbon nội địa sang tham gia định hình các quy tắc toàn cầu.

Về điều kiện tham gia, theo Điều khoản tham chiếu (Terms of Reference) được thông qua tại Florence, Liên minh mở cửa cho các quốc gia có thị trường carbon tuân thủ trên toàn quốc, bao gồm ETS hoặc thuế carbon. Các chính quyền địa phương vận hành cơ chế định giá carbon có thể tham gia với tư cách quan sát viên. Ngay sau lễ ra mắt, New Zealand và Đức đã trở thành những thành viên đầu tiên gia nhập.

Sự kiện ở Florence còn có sự tham gia của đại diện từ Canada, Anh, Thổ Nhĩ Kỳ, Pháp, Na Uy và Singapore, cùng với các tổ chức quốc tế như Đối tác Hành động carbon quốc tế (ICAP), Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA) và Hiệp hội Giao dịch phát thải quốc tế (IETA). Sự hiện diện của các tổ chức này cho thấy Liên minh sẽ kết nối với các khuôn khổ hiện có, tận dụng kinh nghiệm và nguồn lực từ cộng đồng quốc tế rộng lớn hơn.

Các bước tiếp theo bao gồm thành lập Ban thư ký cho Liên minh và xây dựng kế hoạch làm việc chi tiết, dự kiến được thông qua tại Hội nghị Carbon Market Conference diễn ra vào ngày 15/9/2026 tại thành phố Vũ Hán, Trung Quốc.

Ý NGHĨA CHIẾN LƯỢC VÀ NHỮNG TÁC ĐỘNG TỚI CẤU TRÚC KINH TẾ TOÀN CẦU

Sự ra đời của OCCCM mang nhiều tầng ý nghĩa chiến lược vượt ra ngoài khuôn khổ hợp tác kỹ thuật đơn thuần.

Đối với EU, đây là cơ hội để xuất khẩu mô hình EU ETS- hệ thống giao dịch phát thải lâu đời nhất và phát triển nhất thế giới. Với hơn 20 năm vận hành, hệ thống đã giúp giảm 50% lượng phát thải trong các lĩnh vực liên quan và huy động 260 tỷ euro cho quá trình khử carbon và đổi mới sáng tạo. Bằng cách định hình các tiêu chuẩn toàn cầu, EU có thể duy trì lợi thế cạnh tranh cho các ngành công nghiệp đã đầu tư vào công nghệ sạch.

Đối với Trung Quốc, việc tham gia sáng lập Liên minh đánh dấu một bước chuyển quan trọng. Nước này đang vận hành thị trường carbon có quy mô bao phủ phát thải lớn nhất thế giới, nhưng cho đến nay vẫn chủ yếu tập trung vào phát triển nội địa.

Việc tham gia Liên minh cho thấy Trung Quốc đang sẵn sàng đóng vai trò định hình các quy tắc carbon toàn cầu, phù hợp với tuyên bố của Thứ trưởng Bộ Sinh thái và Môi trường Trung Quốc Lý Cao về việc xây dựng một thị trường carbon "hiệu quả hơn, năng động hơn và có ảnh hưởng quốc tế hơn", theo truyền thông nước này.

Đối với Brazil, việc giữ vai trò Chủ tịch mặc dù chưa có thị trường carbon quốc gia đầy đủ (đang trong quá trình xây dựng) thể hiện tham vọng ngoại giao khí hậu đáng kể. Với hệ sinh thái Amazon và tiềm năng tín chỉ carbon tự nhiên khổng lồ, Brazil có lợi ích chiến lược trong việc định hình các quy tắc về bù trừ carbon chất lượng cao và MRV cho các dự án dựa vào tự nhiên.

Đáng chú ý, sự kiện này diễn ra trong bối cảnh Mỹ vắng mặt. Truyền thông quốc tế, đặc biệt là Bloomberg, đã chỉ ra sự tương phản rõ rệt: trong khi EU, Trung Quốc và Brazil tăng cường hợp tác về thị trường carbon, Mỹ lại đang quay lưng với các cam kết khí hậu đa phương và gia tăng đầu tư vào nhiên liệu hóa thạch, theo CRI. Điều này tạo ra một cục diện địa chính trị mới, nơi các nền kinh tế lớn đang tái định hình trật tự quản trị khí hậu toàn cầu mà không có sự tham gia của Washington.

Theo đánh giá, sự hình thành của Liên minh OCCCM có thể tạo ra những tác động sâu rộng đối với cấu trúc của nền kinh tế toàn cầu.

Trong ngắn hạn, Liên minh sẽ thúc đẩy sự hội tụ về tiêu chuẩn kỹ thuật giữa các hệ thống carbon khác nhau. Các doanh nghiệp hoạt động tại nhiều khu vực pháp lý sẽ được hưởng lợi từ chi phí tuân thủ thấp hơn khi các quy tắc MRV và phương pháp kế toán trở nên tương thích hơn. Điều này đặc biệt quan trọng đối với các tập đoàn đa quốc gia trong các ngành thép, xi măng, nhôm, hóa chất và hàng không.

Trong dài hạn, nếu Liên minh đạt được mục tiêu xây dựng trần phát thải toàn cầu và cơ chế điều chỉnh biên giới chung, bối cảnh thương mại quốc tế sẽ thay đổi căn bản. Hàng hóa nhập khẩu sẽ phải chịu chi phí carbon tương đương với hàng hóa sản xuất trong nội khối, xóa bỏ lợi thế cạnh tranh dựa trên việc "xuất khẩu phát thải". Các nước đang phát triển có thể được hưởng các ngoại lệ hoặc hỗ trợ tài chính thông qua cơ chế "phân bổ công bằng".

Tuy nhiên, không thể phủ nhận những thách thức phía trước. Sự khác biệt về trình độ phát triển, năng lực thể chế và cơ cấu kinh tế giữa các thành viên sẽ là rào cản đáng kể trong quá trình đi đến đồng thuận. Việc Trung Quốc vận hành thị trường carbon với giá còn thấp hơn nhiều so với EU (khoảng 8-10 euro so với 70-80 euro) đặt ra câu hỏi về khả năng hài hòa giá trong tương lai. Ngoài ra, cơ chế bù trừ carbon từ các dự án dựa vào tự nhiên (như rừng Amazon) vẫn còn nhiều tranh cãi về tính bền vững và đo lường chính xác.