Các chuyên gia cho rằng bên cạnh hạ tầng giao thông vật lý, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo (AI) đang trở thành “hạ tầng mềm” quan trọng trong quá trình chuyển đổi xanh ngành giao thông, đặc biệt tại các đô thị lớn như Hà Nội và TP.HCM...

Đây là nội dung được trao đổi tại hội thảo “Di chuyển, Trí tuệ nhân tạo (AI) và Xã hội: Củng cố tương lai lĩnh vực giao thông vận tải tại Việt Nam” do Hội Khoa học Kinh tế Việt Nam, VnEconomy, Viện Nghiên cứu Công nghệ vì Cộng đồng (TFGI) phối hợp chuyên môn cùng Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược (IPSS) tổ chức ngày 21/5 tại Hà Nội.

Phát biểu tại hội thảo, ông Trương Mạnh Tuấn, Phó Trưởng phòng Quản lý chất lượng môi trường, Cục Môi trường, Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho biết giao thông, xây dựng và công nghiệp hiện là ba nguồn phát thải chính tại các đô thị lớn. Trong đó, giao thông đang tạo sức ép ngày càng rõ lên môi trường đô thị, buộc quá trình chuyển đổi phải được tiếp cận theo hướng tổng thể thay vì chỉ dừng ở thay đổi phương tiện.

Hiện Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành hai quy chuẩn khí thải đối với ô tô và một quy chuẩn đối với xe máy. Hạ tầng kiểm định ô tô cơ bản đã được hình thành đầy đủ, song với xe máy, hệ thống kiểm định vẫn chưa được triển khai dù số lượng phương tiện rất lớn.

Ông Trương Mạnh Tuấn cho biết từ ngày 1/7/2027, TP.HCM và Hà Nội sẽ bắt đầu triển khai kiểm định khí thải xe máy. Tuy nhiên, mục tiêu của chính sách không phải loại bỏ ngay các phương tiện không đạt chuẩn mà hướng tới xây dựng dần thói quen kiểm soát phát thải đối với người dân.

Cùng với kiểm soát khí thải, quá trình chuyển đổi sang xe điện tiếp tục đặt ra áp lực lớn về hạ tầng. “Đây là bài toán lớn, yêu cầu nguồn lực và kinh phí rất lớn. Cần tạo được hạ tầng mới để khuyến khích người dân sử dụng”, ông Trương Mạnh Tuấn nhấn mạnh.

Ở góc độ tổ chức giao thông, đại diện Cục Môi trường nhìn nhận Hà Nội đang chuyển mình khá mạnh mẽ nhưng mạng lưới metro vẫn còn thiếu và cần thêm thời gian để hoàn thiện. Xe buýt hiện cũng khó cạnh tranh với xe máy nếu khả năng tiếp cận chưa được cải thiện đồng bộ.

“Đồng thời cần cải thiện khả năng đi bộ để người dân thuận tiện hơn”, ông Trương Mạnh Tuấn nói.

Đáng chú ý, ông Trương Mạnh Tuấn cho rằng AI chỉ có thể phát huy hiệu quả nếu được hỗ trợ bởi hệ thống dữ liệu đủ lớn. Theo ông, bài toán hiện nay không nằm ở công cụ mà nằm ở khả năng xây dựng cơ sở dữ liệu để AI có thể nghiên cứu, học hỏi và đề xuất giải pháp phù hợp cho giao thông đô thị.

Dưới góc nhìn của doanh nghiệp công nghệ, bà Nguyễn Thị Nhật Hạ đánh giá hệ sinh thái xe điện tại Việt Nam hiện vẫn còn khá sơ khai. Dù VinFast được xem là doanh nghiệp thành công nhất hiện nay, mức độ phổ cập vẫn chưa diễn ra trên diện rộng.

Tiềm năng thị trường xe điện được đánh giá rất lớn nhưng vẫn trong trạng thái phân mảnh, đòi hỏi sự tham gia đồng thời của doanh nghiệp và Nhà nước. Trong đó, hành lang pháp lý rõ ràng được xem là yếu tố then chốt để thu hút thêm các doanh nghiệp quốc tế đầu tư vào hạ tầng sạc và hệ sinh thái giao thông điện hóa.

“Nhiều tập đoàn, doanh nghiệp nước ngoài cung cấp trạm sạc trên thế giới đang đứng ngoài nhìn vào thị trường Việt Nam nhưng chưa dám tham gia vì e ngại hành lang pháp lý chưa rõ ràng”, bà Nguyễn Thị Nhật Hạ cho biết.

Trong khi đó, TS Trần Tiến Dũng, Cục Phát triển đô thị, Bộ Xây dựng, cho rằng AI, IoT hay xe điện chỉ là một phần trong quá trình tái cấu trúc giao thông đô thị. Muốn giảm phát thải cần bắt đầu từ quy hoạch đô thị và tổ chức lại hệ thống giao thông.

TS Trần Tiến Dũng nhìn nhận AI và IoT có thể cung cấp lượng dữ liệu lớn phục vụ quy hoạch, đồng thời hỗ trợ mô phỏng trước các kịch bản phát triển nhằm tìm ra phương án tối ưu trước khi triển khai thực tế.

“AI có thể giúp người quy hoạch phác thảo trước mô hình, từ đó tìm ra phương án tối ưu hơn”, TS Trần Tiến Dũng cho biết.

Bên cạnh công nghệ, ông cũng cho rằng cần có các giải pháp mạnh hơn nhằm khuyến khích giao thông công cộng, hạn chế phương tiện cá nhân và thúc đẩy sử dụng phương tiện thân thiện môi trường.

Theo TS Trần Tiến Dũng, khi cơ chế khuyến khích và lộ trình điện hóa giao thông công cộng được triển khai rõ ràng tại các đô thị loại 1 và các thành phố trực thuộc Trung ương, quá trình chuyển đổi xanh sẽ tạo ra tác động lan tỏa lớn hơn đối với toàn bộ hệ thống giao thông đô thị.

“AI là một cơ hội cho mọi quốc gia nếu chúng ta đi đúng hướng về mặt quy hoạch đô thị hiện nay”, TS Trần Tiến Dũng nhấn mạnh.