Tăng lương tối thiểu phải đảm bảo mức sống của người lao động

Nội dung được đề cập trong báo cáo nghiên cứu mới công bố của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) về Tác động của lương tối thiểu tại Việt Nam.

Theo ILO, tại Việt Nam, vấn đề tiền lương thấp vẫn tiếp tục ảnh hưởng đến nhiều người lao động. Mặc dù mức lương danh nghĩa bình quân đã tăng trong những năm gần đây, tiền lương thực tế vẫn ở mức thấp khi tính đến yếu tố lạm phát. Qua đó, nhấn mạnh vai trò quan trọng của tiền lương tối thiểu trong việc bảo đảm mức sống của người lao động.

Bằng việc sử dụng dữ liệu từ điều tra lao động việc làm, nghiên cứu cho thấy tỷ lệ người lao động tại Việt Nam hiện đang nhận lương thấp hơn lương tối thiểu khá thấp.

Vào năm 2023, khoảng 3,8% người lao động làm việc ít nhất 35 giờ/tuần nhận mức lương thấp hơn lương tối thiểu theo tháng, và khoảng 3,3% người lao động nhận mức lương thấp hơn tiền lương tối thiểu theo giờ.

Người lao động trong khu vực chính thức - được định nghĩa là người lao động có tham gia bảo hiểm xã hội có tỷ lệ nhận tiền lương dưới mức lương tối thiểu thấp hơn so với người lao động làm việc phi chính thức.

Một số nhóm như lao động nữ, lao động lớn tuổi và lao động có trình độ học vấn thấp cũng dễ bị tổn thương và có nhiều khả năng phải nhận mức lương thấp hơn lương tối thiểu hơn.

Mức độ tuân thủ cũng có sự khác biệt giữa các ngành và các vùng. Trong đó, tỷ lệ người lao động nhận mức lương thấp hơn lương tối thiểu cao nhất là ở nhóm người lao động trong gia đình, và tỷ lệ này thấp nhất ở nhóm người lao động làm việc trong các doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp có vốn đầu tư nước ngoài.

Tuy nhiên, một số người lao động trong khu vực công vẫn nhận mức lương thấp hơn mức lương tối thiểu, do tiền lương trong khu vực này được xác định bằng cách nhân hệ số lương với mức lương cơ sở. Do vậy, những lao động mới được tuyển dụng, có hệ số lương thấp, có thể nhận mức lương hàng tháng thấp hơn mức lương tối thiểu.

Xét theo phân vùng địa lý, các công việc được trả lương thấp hơn lương tối thiểu phổ biến nhất ở Tây Nguyên và Đồng bằng Sông Cửu Long. Các công việc nhóm này cũng tập trung hơn trong các nhóm ngành nông nghiệp, sản xuất thực phẩm và dịch vụ lưu trú, ăn uống.

Quan trọng hơn, sử dụng dữ liệu lực lượng lao động và dữ liệu doanh nghiệp trong giai đoạn 2012 – 2023, nghiên cứu chỉ ra rằng các điều chỉnh tiền lương tối thiểu không gây tác động đáng kể đến mức độ việc làm hoặc hiệu quả hoạt động của doanh nghiệp, song có ảnh hưởng đến chi phí lao động, năng lực cạnh tranh và khả năng tiếp cận bảo hiểm xã hội của người lao động.

Kết quả này có thể là hệ quả của thực tế là mức lương tối thiểu hiện nay đang tương đối thấp hơn so với mức lương thực trả hiện hành trên thị trường lao động.

Các doanh nghiệp tham gia nghiên cứu cho biết việc tăng lương tối thiểu cũng làm tăng chi phí lao động và bảo hiểm xã hội, gián tiếp tác động đến chi phí nguyên liệu. Do vậy, làm giảm khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp, đặc biệt là trong các ngành thâm dụng lao động.

Để ứng phó, các doanh nghiệp có thể đầu tư vào công nghệ, giảm các chi phí không thiết yếu hoặc cân nhắc chuyển hoạt động doanh nghiệp tới các khu vực/quốc gia có mức lương tối thiểu thấp hơn.

Từ góc độ của người lao động, nhóm quan sát cho rằng việc tăng lương tối thiểu có thể giúp họ tăng thu nhập thêm một khoản nhỏ, nhưng mức lương hiện hành thường vẫn chưa đủ để họ trang trải chi phí sinh hoạt.

Lợi ích hữu hình nhất đối với người lao động nằm ở khoản đóng góp bảo hiểm xã hội tăng lên, nghĩa là những quyền lợi về dài hạn cũng sẽ tăng lên. Thêm vào đó, điều chỉnh lương có thể tạo điều kiện để thương lượng tập thể diễn ra hiệu quả, đặc biệt khi có sự tham gia tích cực từ phía người lao động trong quá trình thương lượng.

Đối với những phát hiện trên, nghiên cứu này đưa ra ba khuyến nghị chính sách chính.

Thứ nhất, việc điều chỉnh lương tối thiểu cần đi theo một lộ trình minh bạch và dự đoán được, cân bằng giữa nhu cầu của người lao động và các yếu tố kinh tế.

Thứ hai, kiểm soát lạm phát có ý nghĩa quan trọng – giúp đảm bảo rằng mức tăng lương danh nghĩa thực sự chuyển đổi tương ứng thành tăng thu nhập thực tế cho người lao động.

Để các doanh nghiệp cũng được hưởng lợi, chính sách lương tối thiểu cần được tích hợp hiệu quả với các chính sách kinh tế – xã hội trên diện rộng hơn, chẳng hạn như chính sách cải thiện môi trường kinh doanh.

Cuối cùng, việc tăng cường cơ chế thương lượng tập thể sẽ giúp điều chỉnh các chính sách lương tối thiểu phù hợp với các mục tiêu lao động và kinh doanh rộng hơn, giúp cơ chế thiết lập tiền lương cũng tăng thêm hiệu quả.

Tại Việt Nam, hiện mức lương tối thiểu thường được điều chỉnh hàng năm. Theo quy định pháp luật, mức lương tối thiểu được điều chỉnh dựa trên mức sống tối thiểu của người lao động và gia đình họ.

Ngoài ra, việc ấn định mức lương tối thiểu còn phụ thuộc vào mức lương trên thị trường, chỉ số giá tiêu dùng (CPI), tốc độ tăng trưởng kinh tế, quan hệ cung – cầu lao động, tình trạng việc làm, năng suất lao động, cũng như khả năng chi trả của doanh nghiệp.