Ngành công nghiệp vũ trụ Trung Quốc thách thức vị thế dẫn đầu của Mỹ

Những năm gần đây, ngành công nghiệp vũ trụ Trung Quốc đã đạt nhiều cột mốc đáng chú ý. Năm 2025, nước này đã thực hiện hơn 90 lần phóng tên lửa, lập kỷ lục mới về số lần phóng trong một năm. Trong 5 năm qua, Trung Quốc cũng đã đưa về Trái đất những mẫu vật đầu tiên từ Mặt Trăng, đồng thời hoàn thành trạm vũ trụ quỹ đạo thấp của riêng mình và hạ cánh thành công tàu thám hiểm xuống bề mặt Sao Hỏa.

VỊ THẾ DẪN ĐẦU CỦA MỸ "GẶP RỦI RO"

Theo ông Dave Cavossa, Chủ tịch Liên đoàn Vũ trụ Thương mại (Commercial Space Federation), hiệp hội ngành nghề của Mỹ đại diện cho ngành công nghiệp vũ trụ thương mại, Bắc Kinh đang coi không gian và AI là hai lĩnh vực then chốt để đưa đất nước trở thành cường quốc dẫn dắt toàn cầu.

Gần đây, Liên đoàn Vũ trụ Thương mại đã công bố một báo cáo phối hợp với sáng kiến NewSpace Initiative của Trường Đại học Arizona State University, trong đó cảnh báo Hoa Kỳ có thể sớm mất vị thế dẫn đầu trong lĩnh vực vũ trụ.

Ông Cavossa nói với CNBC: “Chúng ta vẫn sở hữu ngành công nghiệp vũ trụ thương mại mạnh nhất và năng lực phóng lớn nhất hành tinh. Nhưng Trung Quốc đang tiến rất nhanh để thu hẹp khoảng cách. Nếu không nhanh chóng hành động, trong 5 năm tới Trung Quốc có thể vượt lên".

Đầu tư của Trung Quốc vào công nghiệp vũ trụ thương mại bao gồm cả nguồn vốn nhà nước và tư nhân đã tăng mạnh từ 340 triệu USD năm 2015 lên khoảng 3,81 tỷ USD vào năm 2025, theo dữ liệu của công ty nghiên cứu không gian Orbital Gateway Consulting.

Còn trong thập kỷ qua, Trung Quốc đã chi hơn 104 tỷ USD cho các chương trình không gian dân sự, quân sự và thương mại, theo ông Jonathan Roll, nhà phân tích tại sáng kiến NewSpace và đồng tác giả báo cáo về chương trình vũ trụ của Trung Quốc.

“Chi tiêu của Hoa Kỳ trong cùng giai đoạn cao đang hơn khoảng năm lần. Tuy nhiên, Trung Quốc cũng đang tiếp tục tăng chi. Điều đó cho thấy họ đang nỗ lực tiến gần tới mục tiêu trở thành một trong những quốc gia đi đầu thậm chí là dẫn đầu trong khoa học vũ trụ”, ông Roll nói.

Ngành công nghiệp vũ trụ của Trung Quốc được thúc đẩy bởi sự phối hợp của chính quyền địa phương, các trường đại học, doanh nghiệp nhà nước và các công ty tư nhân. Nhờ đó, một mạng lưới các trung tâm hoạt động không gian đã hình thành trên khắp cả nước.

Những trung tâm này bao gồm các cơ sở chế tạo tên lửa, sản xuất vệ tinh, bãi phóng cũng như các trường đại học tham gia nghiên cứu và đào tạo nhân lực.

"QUYỀN LỰC MỀM" TRONG NGOẠI GIAO CÔNG NGHỆ TRUNG QUỐC

Theo ông Roll, bước ngoặt của ngành vũ trụ Trung Quốc bắt đầu từ năm 2014. Khi đó, cơ quan quản lý của nước này ban hành một văn bản thường được gọi là “Tài liệu số 60”, mở cửa lĩnh vực không gian cho đầu tư và sở hữu tư nhân, qua đó thúc đẩy sự hình thành của hệ sinh thái doanh nghiệp vũ trụ thương mại.

Trung Quốc hiện đang tăng tốc mạnh mẽ trong lĩnh vực chế tạo tên lửa. Nước này đang có ít nhất mười công ty tư nhân tham gia sản xuất tên lửa, trong đó một số doanh nghiệp đang phát triển các dòng tên lửa có thể tái sử dụng tương tự công nghệ mà SpaceX của Elon Musk đang theo đuổi.

Song song với đó, Trung Quốc cũng đạt nhiều bước tiến đáng kể trong xây dựng hạ tầng vệ tinh. Năm 2020, nước này đã phóng vệ tinh cuối cùng để hoàn tất Hệ thống định vị Bắc Đẩu (Beidou), qua đó trở thành đối trọng trực tiếp với hệ thống GPS của Hoa Kỳ.

Ngoài hệ thống định vị, Trung Quốc còn lên kế hoạch triển khai hàng nghìn vệ tinh Internet trên quỹ đạo. Phần lớn trong số này chưa được phóng, nhưng khi hoàn thiện, mạng lưới này được dự báo sẽ cạnh tranh trực tiếp với chòm vệ tinh Starlink của SpaceX.

Không gian cũng là một mắt xích quan trọng trong Sáng kiến Vành đai và Con đường được Trung Quốc khởi xướng từ năm 2013 (chương trình hợp tác kinh tế và hạ tầng quy mô lớn nhằm mở rộng tầm ảnh hưởng kinh tế và địa chính trị của Trung Quốc trên toàn cầu). 

Theo nhà phân tích Jonathan Roll, Trung Quốc từ lâu đã hỗ trợ các quốc gia khác chế tạo và phóng vệ tinh. Nhưng hiện nay, mức độ hợp tác đã tiến xa hơn. “Họ không chỉ phóng vệ tinh cho các nước khác mà còn xây dựng cả trạm mặt đất, thậm chí là toàn bộ cơ sở hạ tầng không gian ở một số quốc gia như Ai Cập và Pakistan”, ông nói.

Bên cạnh đó, các quốc gia đối tác của Trung Quốc cũng đang tham gia vào hệ sinh thái công nghệ do Trung Quốc dẫn dắt, thông qua các tiêu chuẩn, dịch vụ và nền tảng dựa trên hệ thống BeiDou. Theo Roll, đây là một dạng “quyền lực mềm” trong ngoại giao công nghệ.

Theo ông Dave Cavossa, cuộc cạnh tranh không gian hiện nay đã khác xa thời kỳ trước: “Cuộc đua không gian lần này không còn là chuyện cắm cờ hay để lại dấu chân trên một hành tinh. Thắng bại sẽ phụ thuộc vào quốc gia nào xây dựng được ngành công nghiệp không gian thương mại mạnh nhất”.