Ngành muối cần một khung pháp lý mới và linh hoạt để phát triển bền vững

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, trong 4 tháng đầu năm 2026, giá trị xuất khẩu muối đạt 5,7 triệu USD, tăng 62,4% so với cùng kỳ năm trước. Tuy nhiên, phía sau những tín hiệu tích cực, ngành muối vẫn đang đối mặt với nhiều khó khăn về quy mô sản xuất, chất lượng sản phẩm, hạ tầng và sinh kế của diêm dân.

DIỆN TÍCH LÀM MUỐI LIÊN TỤC SUY GIẢM

Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết diện tích sản xuất muối cả nước hiện đạt khoảng 10.690 ha, trong đó diện tích sản xuất thủ công hơn 6.740 ha và sản xuất theo quy mô công nghiệp gần 3.950 ha. Tổng sản lượng muối sản xuất trong năm 2025 đạt khoảng 900.000 tấn, gồm khoảng 630.000 tấn muối thủ công và 270.000 tấn muối công nghiệp. Giá muối bình quân dao động từ 900 đến 1.200 đồng/kg.

Dù sản lượng duy trì tương đối ổn định, ngành muối đang đối mặt với thực trạng thu hẹp diện tích sản xuất và thiếu hụt nguồn cung, đặc biệt ở phân khúc muối công nghiệp và muối chất lượng cao. Theo dự báo, đến năm 2030, diện tích sản xuất muối có thể chỉ còn khoảng 8.600-10.000 ha, thấp hơn đáng kể so với quy hoạch trước đây.

Trong khi đó, nhu cầu tiêu thụ muối trong nước có thể lên tới khoảng 2 triệu tấn mỗi năm, tạo ra khoảng cách lớn giữa cung và cầu. Vì vậy, Việt Nam phải gia tăng nhập khẩu, nhất là đối với muối phục vụ công nghiệp, y tế và chế biến thực phẩm.

Theo đánh giá của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, sau 8 năm thực hiện, Nghị định số 40/2017/NĐ-CP về quản lý sản xuất, kinh doanh muối đã bộc lộ nhiều hạn chế, không còn phù hợp với bối cảnh phát triển mới cũng như hệ thống pháp luật hiện hành.

Từ năm 2017 đến nay, nhiều đạo luật liên quan trực tiếp đến ngành muối đã được sửa đổi hoặc ban hành mới như Luật Đất đai 2024, Luật Hợp tác xã 2023, Luật Giá 2023, Luật Tổ chức Chính phủ 2025, Luật Tổ chức chính quyền địa phương 2025 và Luật Ban hành văn bản quy phạm pháp luật 2025. Những thay đổi này kéo theo yêu cầu điều chỉnh về quản lý đất đai, tổ chức sản xuất, cơ chế đầu tư và phân cấp thực hiện.

XÂY DỰNG DỰ  THẢO NGHỊ ĐỊNH MỚI CHO NGÀNH MUỐI

Trong bối cảnh đó, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã xây dựng dự thảo Nghị định về phát triển ngành muối thay thế Nghị định số 40/2017/NĐ-CP. Dự thảo mới được xây dựng theo hướng mở rộng phạm vi điều chỉnh, không chỉ tập trung vào sản xuất và kinh doanh mà còn bao quát các vấn đề nền tảng của ngành.

Các nội dung như quản lý và sử dụng đất làm muối, phát triển hạ tầng sản xuất, xây dựng hệ thống dữ liệu và dự báo, điều tiết thị trường, chuyển đổi số, bảo vệ môi trường và thích ứng biến đổi khí hậu đều được đưa vào khuôn khổ pháp lý thống nhất.

Một trong những điểm mới đáng chú ý là cách tiếp cận theo chuỗi giá trị. Thay vì sản xuất nhỏ lẻ, phân tán, dự thảo hướng tới tổ chức lại ngành muối theo chuỗi liên kết từ sản xuất, thu gom, chế biến đến phân phối và tiêu thụ nhằm nâng cao giá trị gia tăng và khả năng cạnh tranh của sản phẩm muối Việt Nam.

Khái niệm “chuỗi giá trị muối” cũng lần đầu được xác lập trong văn bản pháp lý, tạo cơ sở để thu hút doanh nghiệp, tổ chức tài chính và khoa học công nghệ tham gia sâu hơn vào ngành.

Vấn đề đất đai được xác định là nội dung trọng tâm của dự thảo. Theo đó, việc sử dụng đất làm muối phải gắn với quy hoạch sử dụng đất cấp tỉnh, đồng thời kiểm soát chặt việc chuyển đổi mục đích sử dụng tại các vùng sản xuất trọng điểm. Những khu vực có lợi thế sẽ được ưu tiên đầu tư hạ tầng, ứng dụng công nghệ và tổ chức sản xuất quy mô lớn.

Dự thảo cũng định hướng phát triển ngành muối theo cơ chế thị trường có sự quản lý của Nhà nước, bảo đảm cạnh tranh lành mạnh, đồng thời gắn với bảo tồn làng nghề truyền thống và phát triển kinh tế ven biển. Việc kết hợp sản xuất muối với du lịch trải nghiệm và kinh tế tuần hoàn cũng được khuyến khích nhằm đa dạng hóa sinh kế cho diêm dân.

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, nguyên nhân khiến ngành muối gặp khó không chỉ đến từ điều kiện tự nhiên mà còn do áp lực cạnh tranh từ muối nhập khẩu giá rẻ, hiệu quả sản xuất thấp, khó khăn trong đầu tư công nghệ và xu hướng chuyển đổi mục đích sử dụng đất tại nhiều địa phương.

Sản xuất muối hiện nay chủ yếu vẫn dựa vào phương thức thủ công, quy mô nhỏ lẻ, trong khi hạ tầng sản xuất còn yếu và đầu tư chậm. Dù đã hình thành hơn 50 chuỗi liên kết và trên 40 hợp tác xã, liên kết sản xuất vẫn chưa thực sự bền vững, khiến năng suất và giá trị gia tăng còn thấp.

Theo kế hoạch, dự thảo Nghị định mới có thể được ban hành trong tháng 6/2026. Tuy nhiên, hiệu quả của chính sách không chỉ phụ thuộc vào nội dung văn bản mà còn ở quá trình triển khai thực tế, nguồn lực đầu tư và khả năng tổ chức thực hiện tại địa phương.

Trong bối cảnh nhu cầu muối phục vụ công nghiệp và đời sống ngày càng tăng, việc xây dựng một khung pháp lý đủ mới, đủ linh hoạt được kỳ vọng sẽ tạo động lực để ngành muối chuyển sang giai đoạn phát triển bền vững hơn, nâng cao giá trị sản phẩm và ổn định sinh kế cho người dân vùng ven biển.