Ngành nông nghiệp trước áp lực chuyển đổi sang mô hình sản xuất hiện đại

Tại tọa đàm “Nông nghiệp Việt Nam trong kỷ nguyên số: Tái cấu trúc để bứt phá bền vững”, do Hội Cơ khí Nông nghiệp Việt Nam, Hội Bảo vệ Thiên nhiên và Môi trường TP. Hồ Chí Minh phối hợp cùng Công ty TNHH MTV Dịch vụ Quảng cáo và Triển lãm Minh Vi (VEAS) tổ chức, các chuyên gia và doanh nghiệp nhận định việc đẩy mạnh cơ giới hóa, chuyển đổi số và áp dụng tiêu chuẩn ESG (Môi trường - Xã hội - Quản trị) là con đường tất yếu để giải quyết nghịch lý năng suất thấp và sự thiếu hụt lao động trong nông nghiệp.

NÔNG NGHIỆP TRƯỚC “BÀI TOÁN” NĂNG SUẤT VÀ THÂM DỤNG LAO ĐỘNG

GS.TS Nguyễn Huy Bích, Ủy viên Ban Thường vụ Hội Cơ khí Nông nghiệp Việt Nam, Nguyên Trưởng khoa Cơ khí, Trường Đại học Nông Lâm TP. Hồ Chí Minh, cho rằng dù nông nghiệp từng là “bệ đỡ” cho nền kinh tế trong giai đoạn dịch Covid-19, nhưng các chỉ số về năng suất và lao động đang bộc lộ nhiều hạn chế.

Dẫn số liệu của Tổng cục Thống kê, GS.TS. Nguyễn Huy Bích cho biết đến hết năm 2025, lực lượng lao động nông thôn chiếm khoảng 61,47% tổng lao động cả nước. Tuy nhiên, tổng giá trị sản phẩm nông nghiệp chỉ đạt khoảng 59,83 tỷ USD, đóng góp chưa đến 12% vào GDP.

“Những con số này cho thấy nông nghiệp đang sử dụng lượng lớn lao động nhưng giá trị tạo ra còn khiêm tốn. Điều này dẫn tới thu nhập bình quân của nông dân thấp, khiến lực lượng lao động trẻ dịch chuyển ra đô thị”, ông Bích nhấn mạnh.

GS.TS Nguyễn Huy Bích cho biết thêm, vừa qua thị trường xuất khẩu gạo, đặc biệt sang Philippines và Indonesia, hai thị trường lớn nhất đã gặp khó khăn khi nhu cầu giảm, kéo theo giá lúa trong nước đi xuống. Hiện nay, ước tính thu nhập của nông dân từ 1.000 m2 canh tác trong hơn 3,5 tháng chỉ đạt chưa đến 4 triệu đồng lợi nhuận.

Thực tế, để sản xuất 1 kg lúa cần tới khoảng 5 m3 nước, điều này cho thấy phương thức canh tác và sử dụng tài nguyên vẫn còn nhiều hạn chế.

Những con số này đặt ra câu hỏi lớn: Tại sao nền nông nghiệp vẫn duy trì mức thâm dụng lao động và tài nguyên cao.

“Con đường để tạo đột phá là nâng cao năng suất và giảm dần sự phụ thuộc vào lao động thông qua công nghệ. Trong quá trình này, vai trò của chính sách vĩ mô là hết sức quan trọng”, GS.TS Nguyễn Huy Bích nhấn mạnh.

Việc ban hành các nghị quyết như Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về thúc đẩy ứng dụng công nghệ và chuyển đổi số được xem là bước đi mang tính định hướng chiến lược, không chỉ đối với nông nghiệp mà còn đối với các ngành sử dụng nhiều lao động như dệt may, da giày.

Theo GS.TS. Nguyễn Huy Bích, việc nâng cao năng suất thông qua cơ giới hóa, chuyển đổi số và ứng dụng các công nghệ tiên tiến như trí tuệ nhân tạo (AI) là hướng đi tất yếu của ngành để chuyển đổi từ mô hình thâm dụng lao động sang nông nghiệp thông minh, đồng thời hướng tới mục tiêu phát triển bền vững theo các tiêu chuẩn ESG.

CHUYỂN ĐỔI SỐ TỪ NHỮNG BƯỚC NHỎ VÀ TRỢ LỰC TỪ ESG

Dưới góc độ thực thi, các doanh nghiệp chỉ ra những rào cản lớn về nhân lực. Tại tọa đàm, đại diện doanh nghiệp trong chuỗi giá trị sầu riêng chia sẻ rào cản lớn nhất đối với chuyển đổi số là độ tuổi và trình độ của nông dân.

Doanh nghiệp cho biết hiện hơn 60% lao động nông nghiệp có trình độ cấp 1 trở xuống và độ tuổi trung bình trên 45, việc thuyết phục người dân áp dụng công nghệ là thách thức không nhỏ khi họ chưa thấy được lợi ích kinh tế ngay lập tức so với thời gian bỏ ra.

Trước thực tế đó, ông Nguyễn Hữu Hùng, Chuyên gia tư vấn Chuyển đổi số tại FPT Digital (Tập đoàn FPT), gợi ý phương thức tiếp cận “chia nhỏ bài toán”. Thay vì áp dụng các giải pháp phức tạp ngay từ đầu, doanh nghiệp nên bắt đầu từ những ứng dụng đơn giản như số hóa chấm công để nông dân thấy được sự chính xác trong trả lương, từ đó hình thành niềm tin và nhận thức để tiếp cận các giải pháp lớn hơn.

Bên cạnh công nghệ, việc thực hành ESG cũng được xem là “chìa khóa” để nâng cao giá trị nông sản. TS. Trần Tấn Việt, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Nông nghiệp Thành Thành Công, Phó Chủ tịch thường trực HĐQT Công ty CP Phát triển Nông nghiệp (AGRIS), cho rằng ESG không phải khái niệm xa lạ, bởi bản chất của nông nghiệp bền vững từ lâu đã hướng đến giảm tác động môi trường, bảo vệ sức khỏe và nâng cao thu nhập cho nông dân. Tuy nhiên, để triển khai hiệu quả, doanh nghiệp cần cách tiếp cận bài bản, có hệ thống quản trị và sự tham gia của các chuyên gia.

Dẫn chứng cụ thể, TS. Trần Tấn Việt cho biết AGRIS đã xây dựng bộ tiêu chuẩn canh tác cho cây mía: Từ lượng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật đến năng suất kỳ vọng trên mỗi hecta. Nếu nông dân tuân thủ đúng quy trình, doanh nghiệp sẽ thu mua với giá cao hơn khoảng 500 đồng/kg.

TS. Trần Tấn Việt cho rằng ESG không chỉ là yêu cầu tuân thủ, mà còn là công cụ giúp tổ chức lại hoạt động hiệu quả hơn, đặc biệt trong việc kết nối chuỗi giá trị từ doanh nghiệp đến nông dân. Khi có bộ tiêu chuẩn rõ ràng, sản xuất không chỉ ổn định hơn mà còn tạo ra động lực để người nông dân thay đổi phương thức canh tác theo hướng bền vững.

Trong bối cảnh đó, việc thúc đẩy kết nối công nghệ, đổi mới sáng tạo và mở rộng hợp tác quốc tế được xem là yếu tố quan trọng để hỗ trợ quá trình chuyển đổi của ngành nông nghiệp. Tọa đàm cũng là hoạt động khởi động cho chuỗi triển lãm chuyên ngành quy mô lớn dự kiến diễn ra vào tháng 6/2026 tại TP. Hồ Chí Minh do VEAS tổ chức.

Theo đó, chuỗi sự kiện Triển lãm Agri Vietnam 2026 sẽ được tổ chức với quy mô dự kiến quy tụ hơn 200 doanh nghiệp đến từ 15 quốc gia và vùng lãnh thổ như Ấn Độ, Đài Loan, Thái Lan, Trung Quốc, Việt Nam,… Triển lãm hướng tới mục tiêu trở thành nền tảng kết nối toàn diện giữa nhà cung cấp công nghệ và đối tác ngành nông nghiệp.

Bên cạnh đó, Triển lãm Công nghệ sinh học nông nghiệp và chăn nuôi - BioTech Vietnam 2026 cũng sẽ lần đầu được tổ chức,  kỳ vọng tạo bước ngoặt thúc đẩy nông nghiệp xanh, giới thiệu công nghệ gene, giống mới và mô hình tuần hoàn, nâng cao năng lực cạnh tranh nông sản Việt.