Xuất khẩu thủy sản 5 tháng đầu năm 2026 đạt 4,65 tỷ USD, tăng 10,6% so với cùng kỳ năm trước. Tuy nhiên, đằng sau kết quả tăng trưởng tích cực là sự phân hóa rõ nét giữa các nhóm hàng tại thị trường Mỹ, khi ghẹ đang đón cơ hội mở rộng thị phần, trong khi tôm và cá ngừ tiếp tục đối mặt với nhiều rào cản thương mại và yêu cầu tuân thủ ngày càng khắt khe...

Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) cho biết diễn biến tích cực nhất trong tháng 5/2026 là việc Cơ quan Quản lý Khí quyển và Đại dương Hoa Kỳ (NOAA) công nhận tương đương đối với nghề khai thác ghẹ của Việt Nam. Nhờ đó, ghẹ và các sản phẩm từ nghề khai thác ghẹ tiếp tục được phép nhập khẩu vào Mỹ.

GHẸ ĐÓN CƠ HỘI LỚN TẠI THỊ TRƯỜNG MỸ

Đáng chú ý, trong khi Việt Nam được công nhận tương đương thì Philippines lại không được công nhận đối với các nghề khai thác ghẹ liên quan và sẽ bị chặn nhập khẩu từ ngày 11/6/2026. Điều này mở ra cơ hội ngắn hạn đáng kể cho ghẹ Việt Nam khi các nhà nhập khẩu Mỹ phải chuyển hướng sang những nguồn cung được chấp nhận như Việt Nam, Indonesia và Sri Lanka.

Các chuyên gia cho rằng đây là thời điểm thuận lợi để doanh nghiệp Việt Nam đẩy mạnh ký kết đơn hàng cho quý 3/2026, đồng thời tăng cường truyền thông với đối tác Mỹ về tính hợp lệ của nguồn nguyên liệu, mã nghề khai thác và hồ sơ truy xuất nguồn gốc.

Trái ngược với ghẹ, tôm tiếp tục là mặt hàng gặp nhiều khó khăn nhất tại thị trường Mỹ. Kết quả sơ bộ kỳ rà soát hành chính lần thứ 20 do Bộ Thương mại Hoa Kỳ công bố ngày 13/5/2026 cho thấy mức thuế chống bán phá giá sơ bộ đối với hai doanh nghiệp bị đơn lần lượt là 10,76% và 6,30%, trong khi các doanh nghiệp được hưởng mức thuế riêng phải chịu mức thuế 7,56%.

Dù chưa phải kết quả cuối cùng, mức thuế này đã tạo thêm áp lực lên quá trình đàm phán giá và tâm lý mua hàng của các nhà nhập khẩu Mỹ. Diễn biến này cho thấy nhu cầu thị trường chưa phục hồi đủ mạnh để hấp thụ áp lực chi phí và giá cả, khiến các nhà nhập khẩu tiếp tục thận trọng với các đơn hàng mới.

Đối với cá ngừ và một số mặt hàng hải sản khai thác khác, khó khăn hiện nay không nằm ở cung cầu mà chủ yếu đến từ các quy định quản lý của Mỹ.

Theo NOAA, mọi lô cá ngừ đông lạnh hoặc chế biến nhập khẩu vào Mỹ đều phải có Mẫu 370, khai báo tình trạng “an toàn với cá heo” và kèm theo đầy đủ hồ sơ chứng minh. Quy định này được áp dụng trong khuôn khổ Đạo luật Bảo vệ Động vật có vú biển (MMPA). Do đó, khả năng duy trì đơn hàng và thị phần phụ thuộc rất lớn vào năng lực quản lý hồ sơ, truy xuất nguồn gốc và tuân thủ các yêu cầu kỹ thuật của doanh nghiệp.

Nhận định về tình hình xuất khẩu thủy sản 5 tháng đầu năm, ông Nguyễn Hoài Nam, Tổng thư ký VASEP, cho biết trong khi Mỹ và Liên minh châu Âu (EU) phục hồi chậm, Trung Quốc đang trở thành động lực tăng trưởng quan trọng nhất, đóng góp hơn 70% phần tăng trưởng tăng thêm của toàn ngành thủy sản Việt Nam trong thời gian qua.

"Năng lực chế biến thủy sản của Việt Nam hiện thuộc nhóm hàng đầu thế giới, đặc biệt ở lĩnh vực sản phẩm giá trị gia tăng. Đây là lợi thế cạnh tranh quan trọng so với các quốc gia xuất khẩu lớn như Ecuador hay Ấn Độ', ông Nam nhấn mạnh.

BA NHÓM KIẾN NGHỊ ĐỂ ĐẠT MỤC TIÊU 12 TỶ USD NĂM 2026

Đầu tháng 5/2026, VASEP đã gửi Bộ Nông nghiệp và Môi trường báo cáo tổng hợp 15 thách thức lớn đối với ngành thủy sản, bao gồm cả những khó khăn từ bên ngoài lẫn các bất cập trong nước. Theo ông Nam, một trong những vấn đề nổi bật là thủ tục cấp giấy tờ phục vụ xuất khẩu sang Mỹ và EU còn nhiều vướng mắc. Bên cạnh đó là các cuộc điều tra chống bán phá giá, chống trợ cấp, các chương trình đánh giá tương đương của Mỹ và những bất cập liên quan đến chính sách thuế.

Một vấn đề khác là hạn ngạch tôm trong Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - Hàn Quốc (VKFTA). Mức quota 15.000 tấn mỗi năm được áp dụng từ năm 2015 hiện không còn phù hợp khi năng lực xuất khẩu tôm của Việt Nam đã tăng gấp 4-5 lần. Theo doanh nghiệp, để được hưởng hạn ngạch, nhà nhập khẩu Hàn Quốc phải tham gia đấu thầu với chi phí từ 16-18% giá trị lô hàng, gần tương đương mức thuế thông thường.

Ngoài ra, ngành thủy sản còn phải đối mặt với hàng loạt rào cản thuế quan và phi thuế quan ngày càng gia tăng như điều tra chống trợ cấp, chống bán phá giá, các cáo buộc liên quan đến lao động cưỡng bức, quy định MMPA của Mỹ hay cảnh báo “thẻ vàng” IUU của EU.

Để hoàn thành mục tiêu xuất khẩu trên 12 tỷ USD trong năm 2026, VASEP đề xuất ba nhóm giải pháp trọng tâm.

Thứ nhất: Cải cách thể chế và môi trường kinh doanh theo hướng chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, áp dụng quản lý dựa trên rủi ro và lịch sử tuân thủ của doanh nghiệp nhằm giảm thời gian và chi phí thủ tục hành chính.

Thứ hai: Tập trung phát triển nguồn nguyên liệu cho chế biến xuất khẩu thông qua mở rộng vùng nuôi, đầu tư hạ tầng, cải thiện chất lượng giống và thức ăn, giảm giá thành sản xuất. Đồng thời, cần rà soát quy hoạch khai thác biển, đầu tư thêm các cảng cá đạt chuẩn và hỗ trợ khai thác bền vững để bảo đảm nguồn cung nguyên liệu.

Ông Nam nhấn mạnh: "Phát triển khoa học công nghệ và đẩy mạnh sản xuất các sản phẩm giá trị gia tăng là xu hướng không thể đảo ngược. Ngành thủy sản Việt Nam không thể tiếp tục cạnh tranh bằng sản lượng hay giá rẻ mà phải nâng cao giá trị trên mỗi đơn vị sản phẩm thông qua chế biến sâu và đáp ứng các tiêu chuẩn xanh, bền vững".

Thứ ba: VASEP kiến nghị Chính phủ cùng các bộ, ngành như Bộ Nông nghiệp và Môi trường, Bộ Ngoại giao và Bộ Công Thương tiếp tục đẩy mạnh công tác thị trường và đấu tranh thương mại quốc tế, góp phần tháo gỡ các rào cản thuế quan, phi thuế quan, đồng thời bảo vệ quyền lợi chính đáng của doanh nghiệp thủy sản Việt Nam trên thị trường toàn cầu.