Nồng độ asen và các kim loại nặng được phát hiện trong sông Mekong và các phụ lưu tại miền Bắc Thái Lan đang làm dấy lên lo ngại về một cuộc khủng hoảng môi trường xuyên biên giới. Các nhà khoa học cảnh báo tình trạng ô nhiễm có thể lan xuống hạ lưu, đe dọa hệ sinh thái, nguồn thủy sản và cả vùng đồng bằng sông Cửu Long của Việt Nam…

Trên dòng nước đục màu nâu của sông Mekong ở Chiang Saen, miền Bắc Thái Lan, ngư dân Somdet Singthong vẫn đều đặn chèo chiếc thuyền kim loại nhỏ ra sông đánh cá như ông đã làm suốt cuộc đời mình. Nhưng giờ đây, nguồn sống gắn bó với người đàn ông 69 tuổi đang đối mặt với một mối đe dọa ngày càng lớn: ô nhiễm kim loại nặng.

Theo AFP, các bác sĩ đã phát hiện nồng độ asen độc hại cao bất thường trong móng tay và nước tiểu của ông Somdet. Kim loại nặng này cũng đã được tìm thấy trong dòng Mekong - nguồn nước mà hàng triệu người dân Đông Nam Á phụ thuộc để sinh sống. Kết quả quan trắc cho thấy tình trạng ô nhiễm, mà nhiều chuyên gia và nhà hoạt động môi trường cho rằng bắt nguồn từ các hoạt động khai thác khoáng sản trái phép tại Myanmar, đang tiếp tục lan rộng xuống hạ lưu.

SINH KẾ BÊN DÒNG MEKONG LAO ĐAO VÌ Ô NHIỄM

Trước đây, người dân địa phương thường mua cá trực tiếp từ ông Somdet tại một bến tàu gần Chiang Saen, thị trấn nằm sát biên giới Myanmar và Lào. Tuy nhiên, kể từ khi cơ quan chức năng phát hiện asen và nhiều kim loại nặng khác trong các phụ lưu của Mekong vào năm ngoái, lượng khách hàng của ông đã giảm mạnh.

Những mẻ cá chép và cá da trơn đánh bắt được ngày càng khó tiêu thụ, thậm chí có lúc bị bỏ hỏng.

“Tác động là rất lớn”, ông Somdet nói với AFP. “Tôi chưa từng cảm thấy sợ hãi, nhưng nhiều người trong làng rất lo lắng. Họ không ăn cá nữa, thậm chí có người không dám chạm vào cá.”

“Khi dòng nước bị nhiễm kim loại nặng và các loại độc tố khác, chúng sẽ tiếp tục trôi xuống tận đồng bằng sông Mekong”, bà Pianporn Deetes thuộc tổ chức vận động Rivers and Rights cảnh báo.

Theo bà, điều này có thể đe dọa một trong những vùng sản xuất lúa gạo quan trọng nhất của Việt Nam. “Cá hiện đã bị nhiễm độc”, bà nói thêm.

DẤU VẾT TỪ CÁC MỎ KHAI THÁC TRÁI PHÉP Ở MYANMAR

Nhiều nhà nghiên cứu và tổ chức môi trường cho rằng nguồn gốc của tình trạng ô nhiễm nằm ở các mỏ khai thác trái phép tại Myanmar. Cuộc nội chiến kéo dài tại quốc gia này đã tạo điều kiện cho việc khai thác tài nguyên thiếu kiểm soát, trong đó có các mỏ đất hiếm - loại khoáng sản quan trọng được sử dụng trong điện thoại thông minh, tua-bin điện gió, xe điện và nhiều công nghệ hiện đại khác

Trong một báo cáo công bố hồi tháng 5, Viện nghiên cứu Stimson Center có trụ sở tại Washington nhận định rằng xung đột, sự phân mảnh trong quản trị và nhu cầu từ thị trường toàn cầu đang kết hợp với nhau để thúc đẩy và duy trì hoạt động khai thác tài nguyên, bất chấp những tổn hại đối với môi trường và an ninh con người.

Theo Phó giáo sư Wan Wiriya, đây là một “quả bom hẹn giờ” đối với sức khỏe cộng đồng. Ông cảnh báo tình trạng này có thể làm gia tăng nguy cơ ung thư và các rối loạn thần kinh trong dài hạn, đặc biệt đối với những nhóm dân cư dễ bị tổn thương.

Mối lo ngại đó đang ngày càng lan rộng trong cộng đồng địa phương. Trong tháng này, các nhà sư Phật giáo khoác áo cà sa màu vàng đã dẫn đầu một cuộc tuần hành dọc theo dòng sông bị ô nhiễm. Những người tham gia mang theo các biểu ngữ với dòng chữ: “Những dòng sông là huyết mạch của cuộc sống chúng ta”.

“Chúng tôi không còn thấy trẻ em xuống nước vui chơi nữa. Chúng tôi không còn thấy chim chóc. Chúng tôi không còn thấy bướm”, nghệ sĩ 69 tuổi Sansoen Duangdee chia sẻ. “Dòng nước đang chết dần. Và nếu dòng nước chết đi, điều gì sẽ xảy ra với con người?”

CUỘC CHIẾN CHỐNG MỘT MỐI NGUY “VÔ HÌNH”

Bà Deetes, một trong những người tổ chức cuộc tuần hành, kêu gọi Thái Lan thúc đẩy đối thoại ngoại giao với các nước láng giềng, đồng thời phối hợp với Trung Quốc - quốc gia nhập khẩu đất hiếm lớn nhất từ Myanmar và Lào.

Bà chỉ trích những “nhóm lợi ích” đang “làm bất cứ điều gì họ muốn mà không phải chịu trách nhiệm”, đồng thời bày tỏ lo ngại trước sự thờ ơ của giới chính trị đối với một mối nguy phần lớn vẫn còn “vô hình”.

Dù những lo ngại ngày càng gia tăng, bà Buakhlee Srisawat, một người bán cá tại Chiang Saen, cho biết một số khách hàng đã bắt đầu quay trở lại. “Cá vẫn ăn được”, bà nói khi chỉ vào những thùng giữ lạnh bằng nhựa chứa đầy cá. “Không có chất ô nhiễm nào cả... rất nhiều cơ quan chức năng đã đến kiểm tra.”

Các cơ quan chức năng hiện khuyến cáo người dân không nên ăn các loài nhuyễn thể sống trong sông cũng như nội tạng của cá đánh bắt từ Mekong. Tuy nhiên, nhiều hộ gia đình không đủ khả năng chi trả cho những nguồn thực phẩm thay thế an toàn hơn.

Về phần mình, ông Somdet cho biết ông vẫn giữ nguyên chế độ ăn uống và tiếp tục “sống bình thường”.

“Dù sao chúng tôi cũng chẳng còn lựa chọn nào khác. Chúng tôi phải sống cùng dòng sông này, bất kể điều gì xảy ra với nó”, ông nói. “Dòng sông giống như chính sự sống vậy. Nếu nó có thể khóc, có lẽ nó đã khóc từ lâu rồi.”

Cuộc khủng hoảng ô nhiễm đang diễn ra tại thượng nguồn Mekong vì thế không còn là vấn đề của riêng một địa phương hay một quốc gia. Khi các chất độc tiếp tục xuôi theo dòng nước qua nhiều biên giới, câu hỏi đặt ra là liệu các nước trong lưu vực có thể phối hợp hành động đủ nhanh trước khi “quả bom hẹn giờ” này phát nổ hay không.