Ô nhiễm không khí gây “báo động đỏ” cho sức khỏe

Ngày 24/11, chỉ số chất lượng không khí (AQI⁺) tại Hà Nội ghi nhận mức 192, đứng thứ 4 trong số các thành phố ô nhiễm nhất thế giới cùng thời điểm. Người dân được khuyến cáo hạn chế hoạt động ngoài trời và đeo khẩu trang khi ra đường.

Tương tự, là đô thị lớn nhất nước, TP.HCM cũng đối mặt với công tác kiểm soát ô nhiễm, nhất là ô nhiễm không khí. Thành phố đã nhiều lần bị xếp vào top 5 các thành phố ô nhiễm nhất thế giới.

Các nguồn gây ô nhiễm môi trường không khí chính được xác định bao gồm: Hoạt động giao thông vận tải; sản xuất công nghiệp; xây dựng; nông nghiệp, dân sinh (đốt sinh khối, đốt rác không kiểm soát…). Trong đó, giao thông đường bộ được xác định là nguồn gây ô nhiễm không khí chính.

Nghiên cứu của Tổ chức Y tế thế giới (WHO) cho thấy có hơn 60.000 người tử vong do bệnh tim, đột quỵ, ung thư phổi, phổi tắc nghẽn mạn tính, viêm phổi ở Việt Nam đều có liên quan tới ô nhiễm không khí. Đáng lưu ý, tình trạng ô nhiễm không chỉ xuất hiện theo mùa như trước đây mà còn lan rộng về mặt không gian, ảnh hưởng trực tiếp, gián tiếp đến sức khỏe của người dân và kinh tế - xã hội.

PGS. Trần Văn Ngọc, Chủ tịch Hội Hô hấp TP.HCM, cho hay những chất độc hại do ô nhiễm môi trường khi hít vào phổi với người bình thường sẽ có cơ chế thanh lọc, đào thải. Tuy nhiên, khi tiếp xúc thường xuyên với các chất độc hại, nhất là bụi mịn PM2.5, khả năng thanh lọc của phổi sẽ quá tải và gặp nhiều khó khăn.

Khi cơ thể hít vào các chất độc hại, chúng sẽ đi vào các phế nang và khuếch tán toàn cơ thể qua hệ thống mạch máu, tác động nhiều cơ quan gây ra bệnh phổi tắc nghẽn mạn tính (COPD), ung thư phổi và các bệnh lý khác như tim mạch, hen phế quản, nhiễm trùng đường hô hấp.

Bác sĩ Lê Thị Xuân Mai, Phó khoa hô hấp, Bệnh viện Nhân dân 115, cho hay các bệnh hô hấp thường gặp liên quan đến ô nhiễm không khí hiện nay như: hen phế quản, viêm phế quản cấp/mạn, viêm phổi và ung thư phổi. Những người dễ bị ảnh hưởng nhất do ô nhiễm không khí là trẻ em, người cao tuổi, người có bệnh nền (hen, COPD, tim mạch), phụ nữ mang thai...

Mới đây, một nghiên cứu quy mô lớn do Đại học Cambridge (Anh) thực hiện trên gần 30 triệu người vừa xác nhận ô nhiễm không khí không chỉ gây hại cho phổi mà còn âm thầm tàn phá não bộ, làm tăng đáng kể nguy cơ mắc chứng sa sút trí tuệ. Kết quả tổng hợp từ 51 nghiên cứu trên toàn cầu cho thấy ba chất ô nhiễm phổ biến gồm bụi mịn PM2.5, khí NO₂ (nitrogen dioxide) và bồ hóng đều liên quan mật thiết đến nguy cơ mất trí nhớ. 

Đặc biệt nguy hiểm nhất là bụi mịn PM2.5, những hạt rất nhỏ phát sinh chủ yếu từ khí thải giao thông, nhà máy và các hoạt động xây dựng, có thể đi sâu vào phổi, thậm chí lên não gây viêm nhiễm và tổn thương thần kinh. Cụ thể cứ mỗi khi nồng độ PM2.5 tăng thêm 10 µg/m2, nguy cơ mất trí nhớ tăng 17%. Với khí NO₂, nguy cơ tăng 3% với mỗi 10 µg/m2…

Còn theo Hiệp hội Thấp khớp Ấn Độ, vào mùa đông, lượng bụi mịn và các chất ô nhiễm thường tăng cao. Khi hít phải, các chất này đi vào máu và kích thích cơ thể giải phóng các chất gây viêm. Phản ứng viêm lan tỏa này có thể khiến mô quanh khớp bị sưng, đau và cứng lại.

Bên cạnh đó, ô nhiễm không khí kéo dài có thể làm suy giảm hệ miễn dịch, khiến cơ thể phản ứng quá mức với các yếu tố viêm. Ở người bị viêm khớp mạn tính, thoái hóa khớp hoặc gout, tình trạng này dễ khiến cơn đau tái phát mạnh hơn. Không chỉ người già, người trẻ làm việc nhiều ngoài trời hoặc thường xuyên hít phải không khí ô nhiễm cũng có thể gặp tình trạng đau khớp, mỏi cơ.

Trong bối cảnh đó, các chuyên gia, nhà khoa học nhất trí rằng cần phải bắt đúng "bệnh" và cần nhiều giải pháp dài hơi để giải quyết ô nhiễm không khí ở đô thị. Tại tọa đàm “Cải thiện chất lượng môi trường không khí đô thị” mới đây, ông Lê Hoài Nam, Phó cục trưởng Cục Môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cho hay riêng giai đoạn cuối năm 2024, Hà Nội đã trải qua 4 đợt ô nhiễm không khí kéo dài.

Theo ông, nguyên nhân dẫn đến ô nhiễm không khí đến từ các ngành công nghiệp, giao thông vận tải… Từ số liệu quan trắc, đánh giá, "đóng góp" bụi mịn từ các nguồn phát thải của các phương tiện giao thông chiếm khoảng 12 - 15%.

Hoạt động giao thông vận tải cũng gây ra bụi đường, nguồn này cũng góp 20-30% vào trong ô nhiễm không khí. Ngoài ra nguồn thải từ ngành nông nghiệp, việc đốt và xử lý phụ phẩm nông nghiệp chưa tốt...

TS Hoàng Dương Tùng, Chủ tịch Mạng lưới không khí sạch Việt Nam, cho rằng vấn đề ô nhiễm môi trường không khí của Hà Nội không phải riêng của Hà Nội mà nó của các các tỉnh lân cận như Bắc Ninh, Ninh Bình, Hưng Yên.

Do đó, để giải quyết bài toán này, cần ứng dụng AI vào làm rõ, làm sạch, làm sống dữ liệu không khí và nguồn ô nhiễm. Khi có dữ liệu rõ ràng, sạch, sống, mới có thể xây dựng kịch bản, chính sách ứng xử phù hợp.

Thảo luận tại tọa đàm, PGS.TS Lý Bích Thủy, Trường Hóa và Khoa học sự sống, Đại học Bách khoa Hà Nội, cho rằng hiện nay cơ quan chức năng đã có bức tranh tổng thể, nhưng bức tranh chi tiết để cải thiện chất lượng không khí vẫn đang còn thiếu.

"Nền tảng khoa học - công nghệ và chuyển đổi số sẽ giúp hướng tới dùng công nghệ để kiểm soát. Đầu tiên là bắt mạch, đến bắt bệnh và đưa ra các giải pháp", bà Thủy nói.

Ông Lê Hoài Nam, Bộ Nông nghiệp và Môi trường cho biết Việt Nam đang đặt ra những mục tiêu rất cao, mang tính tham vọng trong việc giảm ô nhiễm không khí, tập trung vào nồng độ bụi mịn và chỉ số chất lượng không khí. Các nhiệm vụ, giải pháp đã được phân công cụ thể cho từng bộ, ngành và toàn bộ địa phương.

Hiện Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã hoàn thiện công nghệ dự báo, bắt đầu cung cấp bản tin chất lượng không khí theo thời gian thực và dự báo 48 giờ trên VTV và Cổng thông tin quan trắc môi trường. Mục tiêu 1 – 2 năm tới sẽ nâng thời hạn dự báo lên 7 ngày, tương đương các nước tiên tiến. Khi dự báo cho thấy nguy cơ ô nhiễm cao, các địa phương sẽ chủ động cảnh báo và triển khai biện pháp ứng phó theo quy định.