Việt Nam đang bước vào giai đoạn già hóa dân số nhanh. Theo Cục Thống kê, năm 2024 có khoảng 14,2 triệu người từ 60 tuổi trở lên; đến năm 2030 con số này dự kiến xấp xỉ 18 triệu. Nghĩa là chỉ hơn 5 năm nữa, cứ 5 người dân thì có 1 người trên 60 tuổi…

Khi bước vào tuổi xế chiều, không ít người cao tuổi và gia đình thường chủ quan trước những biểu hiện “hay quên”, cho rằng đó là quy luật tất yếu của tuổi già. Tuy nhiên, theo các chuyên gia, đằng sau tình trạng này có thể là dấu hiệu sớm của rối loạn nhận thức - một vấn đề sức khỏe tâm thần cần được phát hiện và can thiệp kịp thời.

Theo TS.BS Nguyễn Thị Phương Mai, Viện Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai, rối loạn nhận thức là tình trạng suy giảm các chức năng như tư duy, trí nhớ, ngôn ngữ, khả năng giải quyết vấn đề, định hướng và thực hiện các hoạt động sinh hoạt hằng ngày. Điều đáng lo ngại là sự suy giảm này vượt quá mức lão hóa sinh lý bình thường.

Theo thống kê, năm 2020, toàn thế giới có hơn 55 triệu người mắc sa sút trí tuệ - dạng nặng của rối loạn nhận thức. Con số này dự kiến tăng lên 82 triệu người vào năm 2030 và 139 triệu người vào năm 2050. Với rối loạn nhận thức nhẹ, tỷ lệ mắc ở người từ 65 tuổi trở lên dao động 10 - 20% và nguy cơ tiếp tục tăng theo tuổi.

ThS.BS Dương Thị Tố Uyên Viện Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai, chia sẻ trường hợp người bệnh nam, 69 tuổi, bộ đội về hưu, nhập viện vì hay quên và dễ cáu gắt. Bệnh khởi phát âm thầm khoảng 3 năm, tiến triển từ quên việc mới xảy ra, lúng túng trong sinh hoạt đến khó tìm từ khi giao tiếp, thay đổi tính cách và hành vi. Qua thăm khám và trắc nghiệm tâm lý, dù vẫn tự chăm sóc cơ bản, người bệnh được chẩn đoán sa sút trí tuệ do Alzheimer khởi phát muộn, với điểm MMSE là 18.

Từ đó, các bác sĩ khuyến cáo, người cao tuổi và gia đình cần chủ động theo dõi những thay đổi bất thường về trí nhớ, hành vi và khả năng sinh hoạt. Phát hiện rối loạn nhận thức sớm mang lại nhiều lợi ích quan trọng: Tăng hiệu quả can thiệp, làm chậm quá trình tiến triển và giảm nguy cơ chuyển sang sa sút trí tuệ; Kéo dài khả năng tự lập, giảm gánh nặng chăm sóc cho gia đình và xã hội; Nâng cao chất lượng sống, thông qua kiểm soát tốt các bệnh lý đi kèm như tăng huyết áp, đái tháo đường, trầm cảm, rối loạn giấc ngủ…

Thực tế, già hóa dân số mang đến nhiều thách thức. Cùng với bệnh mạn tính, người cao tuổi còn đối diện nguy cơ rối loạn tâm thần như trầm cảm, lo âu, sa sút trí tuệ. Đây không chỉ là vấn đề y học, xã hội mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng sống và sự an vui của cả gia đình.

Một nghiên cứu năm 2024 cho thấy 20,2% người cao tuổi Việt Nam có triệu chứng trầm cảm. Nguy cơ cao hơn ở nữ giới, người sống nông thôn, kinh tế khó khăn, sức khỏe kém hoặc hạn chế hoạt động hàng ngày. Trầm cảm ở người cao tuổi thường bị coi là "tất yếu của tuổi già" nên dễ bị bỏ qua. Thực tế, đây là bệnh lý có thể chẩn đoán và điều trị hiệu quả. 

Theo nghiên cứu Sức khỏe người cao tuổi Singapore (WiSE) do Viện Sức khỏe tâm thần thực hiện, chứng trầm cảm đã ảnh hưởng đến khoảng 5,5% người cao tuổi tại địa phương. Một nghiên cứu của Terry Y.Lum và Huali Wang đăng trên trang nghiên cứu khoa học Sciencedirect cho biết, trầm cảm ảnh hưởng đến 4,5 - 37,4% người cao tuổi ở nhiều quốc gia.

Chuyên gia tâm lý người Nhật Idoto Kamasi cho biết, có một số yếu tố góp phần làm tăng nguy cơ mắc bệnh trầm cảm hay sa sút trí tuệ ở người lớn tuổi. Cô lập xã hội lâu dài là yếu tố nguy cơ đáng kể. Người lớn tuổi thường phải đối mặt với tình trạng thu hẹp vòng tròn xã hội do bạn bè và người thân mất đi, nghỉ hưu hoặc giảm khả năng vận động.

Việc mất đi các vai trò chuyên môn sau khi nghỉ hưu, thu nhập giảm hoặc sự phụ thuộc tăng lên có thể khiến người lớn tuổi cảm thấy như đang trở thành gánh nặng cho gia đình hoặc xã hội, làm tăng áp lực tâm lý.

Theo ThS. Nguyễn Viết Hiền, giảng viên Trường Đại học Giáo dục - Đại học Quốc gia Hà Nội, thành viên Ban chấp hành Hội Tâm lý Trị liệu Việt Nam, những người mới nghỉ hưu thường phải trải qua cú sốc chuyển đổi về vai trò, thói quen và cả giá trị bản thân. Tỷ lệ 10% người cao tuổi ở cộng đồng có các triệu chứng của trầm cảm là con số đáng lo ngại.

Hiện tại, WHO khuyến khích tích hợp sàng lọc trầm cảm và sa sút trí tuệ ngay tại y tế cơ sở. Tại Việt Nam, nhằm chuẩn bị cho giai đoạn người cao tuổi tăng hơn, Bộ Y tế đã xây dựng đề án "Xây dựng, phát triển nhân viên chăm sóc sức khỏe người cao tuổi tại cộng đồng và cơ sở chăm sóc sức khỏe người cao tuổi đến năm 2030, tầm nhìn 2045".

Bác sĩ Nguyễn Xuân Trường, trưởng phòng người cao tuổi Cục Dân số, cho hay dự thảo đề án đặt mục tiêu hình thành mạng lưới chăm sóc sức khỏe người cao tuổi đa tầng, đa dạng loại hình, bao gồm chăm sóc tại nhà, cộng đồng, cơ sở bán trú và lưu trú.

Điểm nổi bật của đề án là thành lập tổ chăm sóc sức khỏe người cao tuổi tại xã, phường, thành phần gồm cán bộ y tế, cộng tác viên dân số và hội viên Hội Người cao tuổi. Các tổ sẽ đảm nhận nhiệm vụ theo dõi sức khỏe, tư vấn dinh dưỡng, phục hồi chức năng và hỗ trợ tinh thần ngay tại nơi cư trú.

Về nhân lực, đề án đề xuất bổ sung nghề "nhân viên chăm sóc người cao tuổi" vào danh mục nghề nghiệp quốc gia, mở mã ngành đào tạo từ trình độ sơ cấp đến đại học. Đề án cũng chú trọng phát triển cơ sở chăm sóc sức khỏe người cao tuổi. Các cơ sở phải đảm bảo tiêu chuẩn chất lượng dịch vụ, đa dạng hóa loại hình và huy động nguồn lực xã hội. Trong đó mô hình chăm sóc bán trú sẽ được ưu tiên triển khai rộng rãi tại các trung tâm y tế huyện, cơ sở phục hồi chức năng, y học cổ truyền.

Ông Lê Thanh Dũng, Cục trưởng Cục Dân số, nhấn mạnh sự phát triển của các mô hình chăm sóc hiện đại, đặc biệt là chăm sóc bán trú, không chỉ mang lại lợi ích thiết thực cho người cao tuổi mà còn góp phần bảo vệ giá trị truyền thống, giúp con cháu yên tâm làm việc và gắn kết gia đình trong xã hội đang thay đổi nhanh chóng. Đây là hướng đi tất yếu để Việt Nam chủ động thích ứng với một xã hội già hóa, đảm bảo an sinh cho mọi công dân ở giai đoạn cuối cuộc đời.