Cần nhận diện đúng những vật liệu Việt Nam phải chủ động nghiên cứu, sản xuất, dự trữ và kiểm soát chuỗi cung ứng; đồng thời xác định những khâu có thể hợp tác quốc tế trên cơ sở bảo đảm lợi ích quốc gia...

Ngày 24/6/2026, Ban Tuyên giáo Trung ương chủ trì, phối hợp với Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam tổ chức Hội thảo tuyên truyền, phổ biến, quán triệt Kết luận số 83-KL/TW, ngày 08/8/2026 của Bộ Chính trị về phát triển công nghiệp vật liệu Việt Nam. Ông Phan Xuân Thủy, Phó trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương và GS.VS Châu Văn Minh, Phó Chủ tịch không chuyên trách Ủy ban Trung ương Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam, đồng chủ trì hội thảo.

CÔNG NGHIỆP VẬT LIỆU GIỮ VỊ TRÍ NỀN TẢNG TRONG NỀN KINH TẾ

Những năm qua, công nghiệp vật liệu Việt Nam đã từng bước phát triển, cơ bản đáp ứng nhu cầu về nhiều loại vật tư, nguyên liệu; đóng góp vào tăng trưởng, xây dựng kết cấu hạ tầng, việc làm và xuất khẩu; bước đầu nghiên cứu, sản xuất một số vật liệu mới, vật liệu xanh và vật liệu tái chế.

Tuy nhiên, theo Phó Ban Tuyên giáo Trung ương, kết quả chưa tương xứng với tiềm năng và yêu cầu phát triển. Sản xuất còn dựa nhiều vào khai thác tài nguyên, tiêu hao năng lượng, giá trị gia tăng thấp; chế biến sâu và làm chủ công nghệ lõi còn hạn chế. Nhiều vật liệu chất lượng cao, vật liệu công nghệ cao và vật liệu đặc chủng còn phụ thuộc vào nhập khẩu. Liên kết giữa nghiên cứu, đào tạo và sản xuất chưa chặt chẽ; chưa có doanh nghiệp nòng cốt đủ sức dẫn dắt chuỗi giá trị.

Kết luận số 83-KL/TW xác định công nghiệp vật liệu là ngành công nghiệp nền tảng, có yếu tố quyết định năng lực tự chủ chiến lược, năng lực cạnh tranh quốc gia và khả năng làm chủ công nghệ lõi. Tinh thần xuyên suốt là chuyển từ khai thác lợi thế tài nguyên sang làm chủ công nghệ vật liệu; từ phát triển theo chiều rộng sang chiều sâu; từ tham gia chuỗi cung ứng sang từng bước làm chủ các công đoạn có giá trị gia tăng cao.

Theo ông Thủy, nhận thức này phải được thể hiện trong xây dựng chiến lược, hoàn thiện thể chế, phân bổ nguồn lực, tổ chức nghiên cứu, đào tạo nhân lực và thu hút đầu tư.

Trên tinh thần đó, cần làm rõ vị trí và nội hàm của tự chủ chiến lược trong công nghiệp vật liệu. Cần nhận diện đúng những vật liệu Việt Nam phải chủ động nghiên cứu, sản xuất, dự trữ và kiểm soát chuỗi cung ứng; đồng thời xác định những khâu có thể hợp tác quốc tế trên cơ sở bảo đảm lợi ích quốc gia. Đồng thời cần làm rõ tiêu chí lựa chọn vật liệu ưu tiên, căn cứ vào tiềm năng tài nguyên, năng lực công nghệ, nhu cầu thị trường, yêu cầu quốc phòng, an ninh và xu hướng chuyển dịch chuỗi giá trị toàn cầu.

Ngoài ra, cần trao đổi về định hướng phát triển đồng bộ ba nhóm: vật liệu cơ bản, vật liệu chiến lược và vật liệu tương lai. Vật liệu cơ bản phải được hiện đại hóa, nâng cao chất lượng, tiết kiệm tài nguyên và năng lượng. Với vật liệu chiến lược, cần ưu tiên chế biến sâu và làm chủ công nghệ đối với vật liệu bán dẫn, đất hiếm, vật liệu pin, vật liệu từ, hợp kim đặc chủng và vật liệu phục vụ quốc phòng, an ninh. Với vật liệu tương lai, phải chuẩn bị từ sớm năng lực nghiên cứu, thử nghiệm và thương mại hóa.

Ông Thủy cũng nhấn mạnh đến việc xác định rõ những điểm nghẽn về thể chế, vốn, doanh nghiệp và tổ chức chuỗi giá trị. 

Để đạt được các mốc này, cần xác định những việc cần làm ngay, cơ quan thực hiện, nguồn lực và tiến độ; chú trọng cơ chế điều phối, đầu tư dài hạn, đặt hàng và phát triển doanh nghiệp dẫn dắt chuỗi giá trị.

Một vấn đề quan trọng khác được đề cập đó là bảo đảm phát triển công nghiệp vật liệu theo hướng xanh, tuần hoàn, hiệu quả và bền vững. “Phát triển công nghiệp vật liệu phải gắn với quản lý chặt chẽ tài nguyên, khoáng sản chiến lược; hạn chế tối đa xuất khẩu khoáng sản thô; nâng cao hiệu quả tái chế; giảm tiêu hao năng lượng, phát thải và ô nhiễm môi trường,” ông Thủy nêu rõ.

Vì vậy, cần có cơ chế kiểm soát toàn bộ chuỗi giá trị từ điều tra, thăm dò, khai thác, tinh chế, sản xuất đến tái chế và dự trữ chiến lược, bảo đảm hài hòa giữa phát triển công nghiệp, bảo vệ môi trường, quốc phòng, an ninh và lợi ích lâu dài của đất nước…

ĐỊNH HƯỚNG PHÁT TRIỂN CÔNG NGHIỆP VẬT LIỆU VIỆT NAM

Báo cáo về định hướng phát triển công nghiệp vật liệu Việt Nam trong thời gian tới, ông Vũ Mạnh Hùng, Vụ trưởng Vụ Kinh tế ngành, Ban Chính sách, chiến lược Trung ương, lưu ý đến một số nội dung quan trọng.

Trước hết, phải xác định công nghiệp vật liệu là ngành công nghiệp nền tảng trong tiến trình công nghiệp hóa hiện đại hóa đất nước, là yếu tố đầu vào và điều kiện tiên quyết để phục vụ cho phát triển các lĩnh vực thiết yếu, sản phẩm công nghệ chiến lược để xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ, tự cường.

Phát triển công nghiệp vật liệu cần có trọng tâm, trọng điểm, không dàn trải theo định hướng các nhóm (ba tầng vật liệu). Với vật liệu cơ bản cần giải pháp nâng cao giá trị trong các chuỗi từ khai thác, chế biến đến cung ứng… Với các loại vật liệu chiến lược, đặc biệt là các loại vật liệu như là đất hiếm, vật liệu cho công nghiệp quốc phòng, an ninh…cần phải tập trung có cái giải pháp đột phá về khoa học công nghệ…

Đặc biệt, phát triển công nghiệp vật liệu phải chuyển mạnh từ khai thác chế biến thô sang chế biến sâu và trên cơ sở là làm chủ công nghệ, nâng cao giá trị gia tăng. Với các loại khoáng sản chiến lược phải được quản lý theo cái chuỗi, từ thăm dò, điều tra, quy hoạch, khai thác đến tinh chế và sản xuất vật liệu ứng dụng, tái chế và dự trữ.

Cũng theo ông Hùng, việc phát triển công nghiệp vật liệu theo hướng xanh, bền vững, phù hợp với các cam kết quốc tế, trên cơ sở bảo vệ lợi ích cao nhất của quốc gia.

Nêu một số nội dung định hướng của cơ quan quản lý nhà nước để triển khai thực hiện kết luận, ông Nguyễn Minh Đức, Trưởng phòng Khoáng sản Luyện kim, Cục Công nghiệp, Bộ Công Thương, cho rằng việc phát triển công nghiệp vật liệu cần hướng tới mục tiêu cao hơn là hình thành năng lực công nghiệp vật liệu quốc gia hiện đại, xanh, tự chủ có chọn lọc, có sức cạnh tranh, phục vụ hiệu quả quá trình công nghiệp hóa, hiện đại hóa, phát triển các ngành công nghiệp chiến lược và công nghệ cao, đồng thời góp phần nâng cao sức chống chịu, năng lực tự chủ và vị thế của nền kinh tế Việt Nam trong các chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu.

Phát biểu tại hội thảo, GS.VS Châu Văn Minh nhấn mạnh quan điểm Kết luận số 83-KL/TW xác định công nghiệp vật liệu là ngành công nghiệp nền tảng, có yếu tố quyết định năng lực tự chủ chiến lược, năng lực cạnh tranh quốc gia và khả năng làm chủ công nghệ lõi.

Theo ông, “điều quan trọng không còn là khai thác được bao nhiêu tài nguyên hay sản xuất được bao nhiêu nguyên liệu thô, mà là từ nguồn tài nguyên đó chúng ta làm chủ được công nghệ gì, tạo ra vật liệu gì và tham gia được vào khâu nào có giá trị gia tăng cao trong chuỗi giá trị”.

Nói cách khác, phải thực hiện ba chuyển đổi lớn: từ lợi thế tài nguyên sang lợi thế công nghệ; từ phát triển theo chiều rộng sang chiều sâu; từ tham gia chuỗi cung ứng sang từng bước làm chủ những công đoạn có giá trị cao.

Một yêu cầu quan trọng đặt ra là phải lựa chọn đúng trọng tâm, tránh đầu tư dàn trải và tổ chức phát triển công nghiệp vật liệu theo cả chuỗi giá trị.

Kết luận 83 xác định phát triển đồng bộ ba nhóm gồm vật liệu cơ bản, vật liệu chiến lược và vật liệu tương lai. Báo cáo của Cục Công nghiệp, Bộ Công Thương đã làm rõ yêu cầu quản lý theo chuỗi giá trị, từ tài nguyên, khai thác, chế biến, tinh luyện đến vật liệu, sản phẩm cuối cùng, tái chế và dự trữ. Đồng thời, tự chủ không đồng nghĩa với tự sản xuất toàn bộ, mà phải xác định được những khâu thiết yếu cần kiểm soát, những công nghệ Việt Nam có khả năng làm chủ và những khâu có thể hợp tác quốc tế.

Theo GS.VS Châu Văn Minh, trong điều kiện nguồn lực có hạn nên cần phải chọn đúng vật liệu, chọn đúng công nghệ, chọn đúng khâu để đầu tư; lấy hiệu quả kinh tế xã hội, năng lực công nghệ, an ninh chuỗi cung ứng và khả năng tạo giá trị trong nước làm căn cứ.

Qua báo cáo của Viện Khoa học Vật liệu cho thấy Việt Nam đã hình thành những nhóm nghiên cứu có năng lực khá sâu về vật liệu bán dẫn, đất hiếm, vật liệu năng lượng, hydro, composite, lớp phủ chức năng và nhiều loại vật liệu tiên tiến. Vấn đề lớn hiện nay là làm thế nào liên kết và nâng cấp những năng lực đó thành các chương trình nghiên cứu, công nghệ đủ mạnh, có sản phẩm và địa chỉ ứng dụng rõ ràng.