Việc cơ quan thuế tăng cường sử dụng dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo để giám sát tuân thủ đang khiến doanh nghiệp phải chú trọng hơn đến chất lượng dữ liệu, hệ thống kiểm soát và khả năng giải trình...

Đây là một trong những vấn đề được đặt ra tại Hội thảo chuyên đề về thuế thường niên năm 2026 do Công ty Cổ phần Tư vấn EY Việt Nam phối hợp với Câu lạc bộ Giám đốc Tài chính Việt Nam tổ chức. Sự kiện có sự tham gia của đại diện cơ quan quản lý thuế, chuyên gia EY cùng hơn 500 lãnh đạo, trưởng bộ phận tài chính và kế toán của doanh nghiệp trong và ngoài nước.

Theo EY, cùng với những thay đổi về chính sách thuế trong năm 2026, phương thức quản lý thuế cũng đang chuyển sang khai thác dữ liệu lớn và AI để giám sát tuân thủ, nhận diện rủi ro. Khi phát hiện chênh lệch hoặc dấu hiệu bất thường, cơ quan thuế có thể yêu cầu doanh nghiệp giải trình, bổ sung thông tin hoặc tiến hành thanh tra, kiểm tra.

Xu hướng này không chỉ diễn ra tại Việt Nam. EY dẫn báo cáo của OECD cho biết hơn 70% cơ quan thuế đã sử dụng AI trong quản lý tuân thủ, đánh giá rủi ro và phát hiện gian lận thuế.

Tại Việt Nam, theo số liệu Bộ Tài chính được EY dẫn lại, đến hết năm 2025 có hơn 1 triệu doanh nghiệp sử dụng dịch vụ khai thuế điện tử, tương đương 99,31%. Cục Thuế đã triển khai 223 dịch vụ công trực tuyến toàn trình và tích hợp lên Cổng dịch vụ công Quốc gia.

Trong bối cảnh đó, việc quản lý thuế theo từng vụ việc được EY cho rằng không còn phù hợp. Một trong những vấn đề doanh nghiệp có thể gặp phải là bộ phận thuế, kế toán chỉ tham gia sau khi giao dịch đã được thực hiện, trong khi thông tin liên quan lại nằm ở nhiều bộ phận khác nhau. Điều này có thể dẫn tới dữ liệu không thống nhất, phát sinh nghĩa vụ thuế ngoài dự kiến hoặc kéo dài quá trình giải trình.

Bà Trang Phạm, Phó Tổng giám đốc Tư vấn Thuế, Công ty TNHH Ernst & Young Việt Nam, cho rằng khi dữ liệu được sử dụng làm cơ sở cho hoạt động quản lý thuế, doanh nghiệp cần nâng chất lượng thông tin, củng cố hệ thống tài chính và kiểm soát rủi ro.

Theo bà Hương Vũ, Tổng giám đốc EY Consulting VN, vấn đề thuế cần được tính đến cùng với các quyết định về thương mại, pháp lý, tài chính và vận hành, thay vì được xử lý như một quy trình riêng sau khi giao dịch hoàn tất.

EY khuyến nghị doanh nghiệp chuẩn hóa quy trình và hệ thống, nâng chất lượng dữ liệu, đồng thời xây dựng hồ sơ giải trình đầy đủ và có sự liên kết giữa các khâu. Cách làm này nhằm giúp doanh nghiệp có cơ sở giải trình thống nhất khi cơ quan thuế thực hiện thanh tra, kiểm tra.

Ở góc độ tài chính doanh nghiệp, ông Nguyễn Ngọc Bách, Chủ tịch CFO Việt Nam, cho rằng giám đốc tài chính cần đưa các vấn đề thuế vào quá trình lập kế hoạch kinh doanh và bảo đảm ban lãnh đạo có đủ dữ liệu khi ra quyết định. Theo ông, việc chuẩn bị sớm có thể giúp doanh nghiệp giảm rủi ro tuân thủ, bảo vệ biên lợi nhuận và ứng phó với thay đổi chính sách.