Sự chuyển dịch mô hình bệnh tật bắt nguồn sâu xa từ lối sống công nghiệp. Thói quen thức khuya, stress kéo dài, chế độ ăn dư thừa năng lượng nhưng nghèo nàn dinh dưỡng đã âm thầm bào mòn sức khỏe của nhiều người trẻ, tưởng như khỏe mạnh…

Theo chia sẻ mới đây của BSCKII. Dương Minh Tuấn,  Khoa Nội tiết Đái tháo đường, Bệnh viện Bạch Mai, số bệnh nhân được phát hiện tăng đường huyết khi còn rất trẻ đang gia tăng rõ rệt. Nếu trước đây, tới khám đái tháo đường chủ yếu là người trên 50 tuổi, thì hiện nay, các trường hợp ở độ tuổi 30 - 40, thậm chí ngoài 20, đã không còn hiếm gặp.

Mới đây, khoa này đã ghi nhận trường hợp một bệnh nhân nữ 21 tuổi, có mức đường huyết lúc đói lên tới 10,2 mmol/l, gấp đôi ngưỡng bình thường, và chỉ số HbA1c (đường huyết trung bình 3 tháng) chạm mốc 7,6% - rơi vào vùng báo động đái tháo đường.

Nữ bệnh nhân có vóc dáng mảnh mai, không ăn nhiều, không uống nhiều, không tiểu nhiều hay sụt cân - những dấu hiệu điển hình của đái tháo đường. Thế nhưng lối sống ít vận động và chế độ ăn giàu dầu mỡ đã âm thầm đưa cô đến ngưỡng bệnh.

"Đây là trường hợp mắc đái tháo đường type 2 không triệu chứng dù tuổi còn rất trẻ", bác sĩ Tuấn nhận định. Thực tế lâm sàng đang phá vỡ định kiến rằng đái tháo đường là "bệnh của nhà giàu" hay người béo phì. Ẩn sau những vóc dáng "mình hạc xương mai" là một cơ thể đang rối loạn chuyển hóa nghiêm trọng.

Theo bác sĩ Tuấn, mấu chốt vấn đề không nằm ở chỉ số khối cơ thể (BMI) hay cân nặng bề ngoài, mà ở chất lượng chuyển hóa nội tại. Những người gầy nhưng ít vận động, tiêu thụ nhiều chất béo xấu thường tích tụ mỡ nội tạng cao, dẫn đến tình trạng kháng insulin và suy giảm khả năng tiết insulin của tụy.

Đặc biệt, các nghiên cứu dịch tễ học đã chỉ ra người châu Á có yếu tố di truyền và cấu trúc phân bổ mỡ đặc thù, khiến nguy cơ mắc đái tháo đường type 2 xuất hiện ở ngưỡng BMI thấp hơn nhiều so với người da trắng

Mắc đái tháo đường ở tuổi 30 mang ý nghĩa tiên lượng hoàn toàn khác so với mắc bệnh ở tuổi 60. Ở người trẻ, diễn tiến suy giảm chức năng tụy thường xảy ra nhanh và khốc liệt hơn, buộc bệnh nhân phải can thiệp thuốc sớm. Do đó, thay vì chờ đợi các dấu hiệu lâm sàng, giới chuyên môn khuyến cáo việc tầm soát đường huyết cần dựa trên nguy cơ chuyển hóa tổng thể, bao gồm tiền sử gia đình, lối sống và chế độ dinh dưỡng, chứ không chỉ nhìn vào cân nặng.

Tương tự, PGS.TS.BS Đỗ Tuấn Anh, nguyên Chủ nhiệm Khoa Truyền nhiễm, Bệnh viện Quân y 103, cũng cho biết có không ít bệnh nhân trẻ tuổi đến thăm khám trong tình trạng cơ thể chỉ nặng từ 50 – 55kg, ăn uống kiêng khem rất kỹ. Tuy nhiên, chỉ số men gan lại tăng cao, hình ảnh siêu âm cho thấy gan đã tích tụ một lượng mỡ lớn.

Điều này chứng minh rằng: Gan không phân biệt người gầy hay người béo, nó chỉ phản ứng dựa trên những gì chúng ta nạp vào cơ thể. Lý giải về hiện tượng này, PGS.TS Đỗ Tuấn Anh cho biết chìa khóa nằm ở cách gan chuyển hóa chất cồn (Ethanol). Khi chúng ta uống rượu bia, cơ thể coi Ethanol là một chất độc cần được xử lý ngay lập tức.

Chỉ cần duy trì thói quen tụ tập, uống rượu bia đều đặn vài buổi mỗi tuần, lá gan sẽ bắt đầu tích mỡ một cách âm thầm mà chủ nhân không hề hay biết. Bên cạnh rượu bia, lối sống hiện đại của giới trẻ cũng góp phần "hủy hoại" tế bào gan. Việc thức khuya kéo dài và làm việc quá sức khiến gan không có thời gian nghỉ ngơi để thực hiện chức năng giải độc và tái tạo tế bào.

Đáng lo ngại hơn, gan nhiễm mỡ ở giai đoạn đầu thường không có triệu chứng rõ rệt. Bệnh nhân vẫn sinh hoạt bình thường cho đến khi các dấu hiệu như mệt mỏi, chán ăn, vàng da hoặc đau tức hạ sườn phải xuất hiện. Lúc này, bệnh thường đã tiến triển sang giai đoạn nặng hoặc biến chứng.

Trước đó, chị N.H.A. (32 tuổi, Hà Nội) ngỡ ngàng khi đi khám sức khỏe và nhận chỉ số triglycerid lên tới 9 mmol/L, trong khi ngưỡng an toàn cho người lớn thường là dưới 150 mg/dL (hoặc dưới 1,7 mmol/L). Chị N.H.A. chia sẻ: “Tôi cao 1m56. cân nặng chỉ có 43kg. Khi nhận kết quả khám chữa bệnh định kỳ với chỉ số triglycerid tăng vọt, bản thân tôi rất sốc”.

ThS.BS. Nguyễn Thị Quỳnh Mai, Phó trưởng khoa Điều trị kỹ thuật cao, Bệnh viện Nội tiết Trung ương, cho biết thực tế điều này không quá “ngạc nhiên”, bởi tại khoa cũng đã gặp những trường hợp tương tự. Những bệnh nhân gầy nhưng vẫn có mỡ máu cao thường gặp ở những người đái tháo đường, hay người có bệnh lý về tụy từ trước hoặc có tình trạng tăng mỡ máu kéo dài. 

Bác sĩ Đoàn Dư Mạnh, Hội Bệnh mạch máu Việt Nam, giải thích rằng mỡ máu không liên quan trực tiếp đến thể hình. Mỡ xấu có thể âm thầm tích tụ trong mạch máu dù cơ thể gầy gò, đe dọa sức khỏe tim mạch và tăng nguy cơ đột quỵ. Y học hiện đại gọi những trường hợp này là MONW (Metabolically Obese Normal Weight) - "gầy nhưng chuyển hóa như người béo phì".

Nghiên cứu mới nhất từ Đại học Kyungpook National, Hàn Quốc, công bố trên tạp chí Diabetes & Metabolism cho thấy tỷ lệ MONW ở người châu Á cao hơn so với phương Tây, dao động từ 15 - 30% dân số trưởng thành, với Việt Nam chiếm khoảng 21%.

PGS.TS Nguyễn Anh Tuấn, Phó Viện trưởng Viện Phẫu thuật tiêu hóa, Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, nhấn mạnh hiện đang có nhiều quan niệm sai lầm về mỡ nội tạng và xem nhẹ tác hại của chúng. Một số người cho rằng chỉ những người bị thừa cân, béo phì, uống nhiều rượu bia mới có khả năng mắc gan nhiễm mỡ hoặc các bệnh về chuyển hóa. 

Tuy nhiên, thực tế không phải như vậy. Những người gầy gò, người ăn chay, người giảm cân đều có khả năng mắc gan nhiễm mỡ và các bệnh về rối loạn chuyển hóa do mỡ nội tạng gây ra. Việc một người có bao nhiêu chất béo xung quanh nội tạng được quyết định một phần bởi gene, một phần thuộc về lối sống.

Chất béo nội tạng tích lũy nhiều hơn khi mỗi người ít vận động. Đặc biệt là tình trạng dùng thuốc tây bừa bãi, không theo đúng chỉ định, thực hiện chế độ ăn kiêng, ăn thiếu chất khiến cho cơ thể thiếu các chất chuyển hóa gây ra tình trạng gan, nội tạng nhiễm mỡ.

Việc sử dụng nhiều thức ăn mỡ cao như nội tạng động vật, thịt bò, đồ ăn nhanh làm gia tăng nguy cơ mắc bệnh mạch vành. Uống rượu nhiều cũng là yếu tố làm tăng cường tích mỡ nội tạng. Ngoài ra, nam giới hút thuốc lá nhiều cũng là yếu tố gây rối loạn chuyển hoá mỡ nguy hiểm.